Ажар (Баялинов)
Өтө кыскача мазмуну
Чыгыш Түркстандагы Турпан шаары, болжол менен 1917-жыл. Жетим кыз Ажар энесинин мүрзөсүнө келип, өзүн карыя бир байга сатышканын айтып ыйлады.
1916-жылкы үркүндө атасы окко учуп, Ажар энеси менен Кытайга качкан. Кыргыздар Ак-Өгүз ашуусунда бороондо кырылып, аман калгандары Турпанга түштү. Ачарчылыктан, суук кыштан энеси Батма ооруп каза болду.
Ажарды алыс тууганы карызы үчүн бир турпандык байга сатты. Бир жылдан кийин ал кызды бай дунган Чырга сатып жиберди.
Ажарга күчтөп нике кыйылды. Чырдын эки катыны аны кордоп, кара жумушка салды. Май айынын бир түнүндө Ажар энесинин мүрзөсү менен коштошуп, кыргыздар жашаган Какшаалды көздөй качты. Ысык чөлдө алсырап, түн киргенде ач карышкырлар аны курчап алды. Ширеңке жагып, бадалга өрт коюп коргонду, бирок от өчкөндө анын күчү түгөндү.
– Мына эми, мен силердики, алгыла! – деди Ажар. <...> Жыгылып кетти... Үстүнө карышкырлар үймөлөктөшүп калды. Жемди талашты, ырылдашты, ары-бери сүйрөштү. Чырылдаган Ажардын аянычтуу үнү гана угулду...
Тараулар боюнча кенири мазмундама
Тараулардын аталыштары редакция тарабынан түзүлгөн.
1-тарау. Ажардын энесинин мүрзөсүндөгү зары
Кеч киргенде он беш-он алты жаштагы Ажар эки жергиликтүү аял менен энесинин мүрзөсүнө барды.
Ал мүрзөнү кучактап, боздоп ыйлады. Тууганы аны өз атасынан да кары бөтөн кишиге сатып жиберген эле. Жардам сурай турган эч кимиси калбаган кыз энесинен куткарууну өтүнүп, өлүмдү да каалап, өзүнүн оор тагдырын айтып зарланды:
Жалгызың бүгүндөн баштап, ата-бабасы тааныбаган бөтөн журттун бирөөнө башы байланганы, ага сатылганы жатат. Андан кутказ, ал азапты көрсөтпө, койнуңа ал, ач койнуңду!..
2-тарау. Үркүн, Айткулунун өлүмү жана Турпанга качуу
Ажар Айткулу менен Батманын карыганда көргөн жалгыз кызы эле.
Мурунку балдары токтобогондуктан, ата-энеси бакшы-молдолорго көп чыгымданган. Уул убада кылган кожо жалгыз жылкысын алып кеткен. Үч жылдан кийин Ажар төрөлүп, үйүнүн эркеси болуп чоңойгон.
1916-жылкы Үркүн башталганда эл жер которуп, манаптар ар бир түтүндөн бир кишини согушка чыгарууну буюрушту. Жалгыз кызын таштагысы келбеген Айткулу айыл манабы Сагынга барды.
Айткулу уулдары бар байларды жиберүүнү сурады. Бирок Сагын аны кууп чыгып, жакын байлардын балдарын бошотуп, кедейлерди аттандырды. Айткулу айбалтасын алып, кызын өөп коштошту. Батмага көч башталса жүгүн көк өгүзгө артып, Ажарды мингизип, элден калбоону тапшырды да, падышанын солдаттарын көздөй кеткендерге кошулду.
Үчүнчү күнү эл көчүп, согушка кеткендер кайтышты. Айткулунун окко учканы угулду. Дагы бир жигит өз кишилеринин колунан өлгөн эле. Күбөнүн айтымында, беш жүздөй начар куралданган кишини хан көтөрүлгөн Жакыпбек башкарыптыр.
Эки жүздөй солдатка каршы чабуул тартипсиздиктен бузулуп, жетимиш эки киши өлгөн. Хан кайра чабуулга буйруганда бир жигит каршы чыккан. Жакыпбек аны камчылап, жигит да жооп кайтарганда аттырып салган. Ошондо солдаттар дагы ок жаадырып, эл качууга аргасыз болгон.
Көчтө Батманын жүгү ооп, Ажар өгүздөн кулады. Кыз аман калды. Жүгүн Көбөгөн кемпири менен артышып берди.
Атылган жигит Көбөгөндүн жалгыз уулу эле. Ал жолуккан Жакыпбектин чылбырынан кармап, каргыш айтты. Хан аны сабатты. Абышкасына болушкан кемпирин да тепкилешти. Батма айылын эртеси гана Сагындын желегинен таап кошулду.
Кийин кордук көргөн кедейлер бөлүнүүнү сүйлөштү. Аларга Айткулунун алыскы тууганы Козубек да кошулду.
Алар малын жашырып, аны издөөнү шылтоолоп көчтөн калып, башка болушка кетишмек болушту. Сагын билип калып, артынан жетип, кишилерин сабап, малын айдатып алды. Кедейлер кечирим сурап, Козубектин жалгыз жакшы атын тартуу кылышты. Ошондо гана Сагын аларды кайра көчүрдү.
Чек арага жеткен эл ар башка ашууларга бөлүндү. Батманын айылы Ак-Өгүздү ашып баратканда кар жаап, туман түшүп, катуу шамал башталды. Мал-жан тайгаланып кулап, көч токтоду. Балдар менен аялдар үшүп, ар ким өз жанын сактоого аракет кылды. Эл кийиз-жуурканга оронуп түнөдү. Эки күндүк бороондо көп киши менен мал тоңуп өлдү. Үчүнчү күнү күн ачылып, аман калгандар белден ашышты. Батма Ажары менен тирүү өттү, бирок жолдон Көбөгөн менен кемпиринин өлүктөрүн көрдү. Өзүнүн жалгыз өгүзү да ашууда калды.
Качкындар Турпанга түшүп, туш тарапка тарашты. Мал-мүлксүз калган Батма менен Козубек ошол жерде калып, жумуш кылып берүү шарты менен терезесиз атканага киришти.
3-тарау. Турпандагы ачарчылык, Батманын өлүмү жана Ажардын сатылышы
Кышында Ажар менен Батма Козубектин аялы Айша жана анын эки баласы менен жашашты.
Алар баш калкалаган аткананын ээси Сабитакун эле. Үй-бүлөгө тамак-аш да, отун да жетишкен жок.
Козубек токойдон отун ташып жүрдү. Бирок жергиликтүүлөр токойду кайтарып, анын керкисин тартып алышты. Колу менен жулуп келген аз отуну да үйдү жылыта албады. Эртеси ал колдору канап, үшүп, куру кайтты. Аялдар таап келген жүгөрү менен унду бышырууга от жок болуп, ач балдар ыйлашты.
Батма кожоюндун аялына кир жууп берүүгө убада кылып, бир боо куурай сурап келди. Алар жүгөрүнү кууруп жешти. Айшанын кичүү баласы көп жеп, ичи ооруду. Батма болсо суукта кир жууп жүрүп ооруп, төшөктөн тура албай калды. Ал ысытмада улам кызын чакырып, өлгөн күйөөсүнө Ажарды алууну айтып жөөлүдü.
Ажар энесинин жанынан чыкпай, амандыгын тиледи. Бирок Батма тилден калып, акырында кызын карап, атын араң айтып жан берди. Качкындар Ажарга кошулуп ыйлашты. Козубек менен бир нече киши маркумду көрүстөнгө коюшту. Ажар ата-энесиз томолок жетим калды.
Жазында качкындардын акыркы буюмдары да түгөнүп, ачарчылык күчөдү:
Жол боюнда ак шишик болуп өлүп жаткан кыргыздар: ыңгыранып, кынжыйып, арыгынан баса албай келе жаткан катын-балдар. Колдон-колго өтүп, сатылып жаткан кыргыздын кыздары, балдары. Баасы – бир кап жүгөрү.
Айшанын бир уулу да өлдү. Мүрзөлүк жерге акча жоктугунан Козубек аны таң алдында жашырып көмдү. Анан Какшаалга кетүүнү чечти.
Сабитакун жалган чыгымдарды доолап, төлөбөсө каматарын айтып, көчүрбөй койду. Козубек Ажарды сатууну сунуштады. Айша Батманын керээзин эстеп чочуду, бирок соода бүттү. Сабитакун кыз үчүн бир эшек, үч зээр акча, бир пуд жүгөрү ун берип, калганын карызга чегерди. Козубек үй-бүлөсү менен кетти.
Бир жылдан кийин Ажар он бешке чыгып, өңүнө кирди. Аны коңшу жашаган бай дунган Чыр жактырып калды.
Чыр алтымыш зээр төлөп, Ажарды аялдыкка алды. Муну уккан кыз энесинин мүрзөсүнө барып, кары кишиге берилгенине зар какшап ыйлады.
4-тарау. Чырга күч менен турмушка берилүү жана кулчулук турмуш
Той өтүп, Ажарга күчтөп нике кыйылды. Аялдар анын ыйлаганына карабай, бөлмөгө сүйрөп киргизип, чечиндирип жаткырышты. Күйөөсү киргенде кызды коркунуч басты:
Ажар чочуп кетти. Жүрөгү туйлай баштады. Бүткөн боюна калтырак кирди. Анын басканы, дем алганы Ажардын кулагына угулду. Жакындай баштады. Бүркүттүн бутуна окшоп, арбайган кол келип жуурканга жармашты.
Ага чейин Ажар өз жерин, ата-энесинин мээримин эстеп ыйлаган эле. Айылындагы бир байдын токолу бардык жумушту аткарып, байбичеден таяк жегенин билчү. Өзү да үчүнчү аял болуп, ошондой күнгө туш болорунан корккон. Ошондой эле байга барбай, сүйгөн кедей жигити менен качып, кийин бактылуу кайтып келген теңтуш кызды эстеген.
Бирок бөтөн жерде Ажардын жардам сурар кишиси да, бирге качар жигити да жок эле. Чыр төшөгүнө киргенде ал качууга, кыйкырууга аракеттенди. Коркконунан үнү чыкпай, каршылык көрсөтүүгө алы жетпей калды.
Алты ай өттү. Чырдын кызга кызыгуусу басылып, ага сейрек келе баштады. Анын эки аялы Ажарды оор жумушка салып, күл чыгартып, чай койдуруп, от жактырышты. Кийин сабай да башташты. Ажар арыктап, жүдөп, мурдагы өңүнөн кетти. Күндөн-күнгө күчөгөн кордукка чыдай албай, өлүүдөн же бир жакка качып кетүүдөн башка айла таппады.
5-тарау. Ажардын качышы жана Какшаал чөлүндөгү азабы
Майдын аягында Ажар түн ичинде Чырдын үйүнөн качып чыкты. Адегенде энесинин мүрзөсүнө барып, аны кучактап ыйлап коштошту. Андан соң кыргыздар жашаган Какшаалды көздөй жөнөдү.
Анын үмүтү ошол жактагы кыргыздардан баш калкалоо табуу эле:
Какшаал Турпандын кайсы жагында, нече күнчүлүк жер экендигин да ал жакшы билет. Ажар иш кылып ошол кыргыз элине барып, башын жашырып, Чырдан кутулмакчы.
Таңга жакын чычырканактуу токойго жашынып, күн бою жатты. Денеси ооруп, таманы сыздап, ачка болуп, уктай алган жок. Күүгүмдө кайра туруп, түнү менен жол жүрдү.
Эртеси суусуз, кумдуу чөлгө чыкты. Алсырап жыгылып, алтыгананын түбүнө араң жетти. Күн ысыган сайын суусап кыйналды. Жакын жерде суу жок эле. Чапанын бадалга жаап көлөкөлөп, өлүмдү ойлоп ыйлады да, уктап кетти.
6-тарау. Карышкырлардын кол салышы жана Ажардын аянычтуу өлүмү
Кечки салкында ойгонгон Ажар кайра жолго түштү. Түн киргенде артынан улуган үндөр угулуп, көп өтпөй ач карышкырлар курчады. Ал таш ыргытып, качып чуркады. Колу-буту жараланды. Карышкырлар жолун тороп, бир алтыганага камашты.
Ажар жанынан ширеңке таап, оттон карышкыр качарын эстеди. Ар бир күйгөн ширеңке жырткычтарды убактылуу алыстатты. Коркконунан көбүн чачып, акыркы бир талы калды. Ошону менен куураган алтыгананы өрттөдү. Жалын күчөгөндө карышкырлар алыстап, кыз бир аз эс алды.
Бирок от басаңдаганда карышкырлар кайра жакындады. Ажар чоктуу күлдү туш тарапка чачып коргонду. Алы түгөнүп, эсинен танып жыгылганда жырткычтар үстүнө үймөлөктөшүп, талап кетишти. Анын жардам сураган үнүн уккан киши болгон жок.
Баяндоочу эркиндикке жетпей өлгөн кыз менен коштошту:
Кыргыздын далай кыздары, балдары... кан какшады... Сен ошолордун бирөөсүсүң. Сен көздөгөн тилегиңе жете албастан, азаттык, теңдик жолунда, ээн жер, элсиз чөлдө арманда кеттиң... Кош, боорум Ажар!