Акылдуу кыз
Мазмундаманы бөлүмдөргө бөлүү — шарттуу.
Сарыбай кандын ак шумкар аркылуу мураскер тандоосу
Илгери, жери так айтылбаган бир кандыкта Сарыбай кан элин чогултту.
Кырк жыл бийлеген кан өлөр алдында элге карызы болсо төлөп берүүнү, андан соң өздөрү кан шайлоону сунуштады. Эл мураскерди өзү тандашын өтүндү. Баласыз кан ак шумкарына байланышкан керээзин айтты:
«Менин он бир жыл жолдош болгон ак шумкарым бар... Төртүнчү күнү элди жыйып, шумкарга жем берип учурсаңар ал бирөөгө конот, ошол адамды кандыкка көтөрүп, ак шумкарды канга бергиле...» — деди.
Кан өлгөндө шумкар үч күн жем жебей, канат какпай аза күттү. Төртүнчү күнү эл ага жем берип учурду. Куш элди айланып, бир койчуга конду.
Айрымдар каршы чыкты. Аксакалдар элдин маркумга берген убадасын эскертип, койчуну кан көтөртүп, шумкарды ага беришти.
Койчу кандын адил бийлиги, казынадагы ыйы жана үйлөнүүгө көндүрүлбөөсү
Жаңы кан элди адилет башкарды. Кедейлерге мал бөлүп, казынадан кийим таратты. Бирок жума сайын казынага кирип ыйлап чыкканы элге түшүнүксүз болду.
Эл себебин сураганда, кан казынада алтын-күмүш, кымбат кийимдер менен кездемелерден тышкары, койчу кезинде кийген жыртык-жамаачы кийими да сакталганын айтты. Ал ошол эски кийимин көргөн сайын ыйлаган экен. Эл анын мурдагы турмушун унутпаганына ыраазы болуп, өткөнүн эстеп жүргөнүн жактырды. Кан бир топ жыл бийлик жүргүздү.
Бирок ал үйлөнгөн жок: байлардын да, чоң кандардын да кыздарын жактырбады. Эл ага бойдок жүрбөй, артында ордун басар бала калтырууну өтүндү. Алар баласыз кеткен Сарыбай канды эске салышты. Кан адегенде көнбөдү, бирок эл өтүнүчүн токтотпогондо, айылдагы кыздарды чогултту.
Кедейдин чолок этек кызынын биринчи табышмактарды чечиши
Кан чыгыш менен батыштын, асман менен жердин, калп менен чындын аралыгы канча күндүк жол экенин сурады. Үч күн мөөнөт берип, күнүнө эки ирет жоопко келүүнү буюрду. Кыздар жооп таба албай каттап жүрүштү.
Үчүнчү күнү отун терип жүргөн кедейдин чолок этек кызы алардан кайда барышканын сурады. Бирөө аны кагып койду, экинчиси табышмактарды айтып берди. Кыз аларга кошулду.
Кандын алдында кыз жооп берди: чыгыштан батышка күн бир күндө жеткен, анткени эртең менен чыгып, кечинде баткан. Асман менен жердин аралыгы каш менен кабактай болгон: өйдө караса асман, ылдый караса жер көрүнгөн. Калп менен чындын ортосу төрт эли экен: кулак уккан жалган, көз көргөн чын деп, көз менен кулактын аралыгын көрсөттү.
Экинчи табышмак: кыздардын ажалдан калышы жана кедей кыздын кандын аялы болушу
Кан дагы үч суроо берип, кордук, муңдук жана зардык эмне экенин тапкан кызга үйлөнөрүн билдирди. Дагы үч күн мөөнөт берди. Кыздар күнүнө эки маал келип, жооп таба албай кайтышты. Үчүнчү күнү да эч ким чече албаганда, кан алардын башын алмакчы болду.
Кедейдин кызы кыздарда айып жоктугун айтып, бирөө жооп тапса баары кутуларын, бирок кан ал кызды теңсинбей коюшу мүмкүн экенин эскертти. Кан сөзүнөн кайтпай, туура тапкан кызды аларын бекемдеди. Ошондо кыз кордук оору, муңдук өлүм, зардык жокчулук экенин айтты. Кан анын жообуна ыраазы болду.
Калган кыздар ажалдан кутулганына сүйүнүп үйлөрүнө кетишти. Кан кедейдин кызын жакшы кийиндирип, нике кыйдырып аялдыкка алды. Бирок аялына башка бирөөгө акыл үйрөтүүгө тыюу салды. Эгер бул шартты бузса, экөө мындан ары эрди-катын болбой турганын айтты.
Аялдын жигитке акыл үйрөтүшү жана кандын сөзү аркылуу никесин сактап калышы
Бир күнү канга күнөөкөр болгон жигит аялынан жардам сурады. Аял боору ооруп, өзүн атабоону өтүнүп, ага кутулуунун амалын үйрөттү. Жигит кутулду, бирок кан ким кеңеш бергенин сурап, өлүм менен коркутканда, чындыкты айтты. Кан аялына убадасы бузулганын билдирди.
Кан тактысы менен таажысынан башка сүйгөнүн алып кетүүгө уруксат берди. Аялы кетер алдында чогуу тамактанууну сунуштап, ага арак берип уктатты. Эки аргымак чегилген арабага канды салып, башка шаарга алып жөнөдү. Кан ойгонуп, эмне болгонун сураганда, аялы анын уруксатына таянганын түшүндүрдү:
«Каным, сөзүңүз эки болбосун, тактымды кой, таажымды кой, башка сүйгөнүңдү ал дедиңиз, таажыңызды, тактыңызды калтырдым, андан башка сүйгөнүм сиз экенсиз, сизди алып келдим», — деди.
Кан сөзүнө жыгылып, аялы менен бирге калды.