Акылман Аяз
Өтө кыскача мазмуну
Илгерки замандагы казак хандыгы. Мадан хан кырк вазирине адамдын, чөптүн жана куштун эң жаманын табууну буйруду.
Вазирлер тоо этегинен Жаман деген жакыр койчуну таап келишти.
.jpg)
Жаман куштун жаманы сагызган экенин далилдеп, хандын тулпары уйдун сүтүнө багылганын, асыл таштын ичинде курт барын тапты. Акыры ал хандын навайдын уулу экенин айтты. Хандын энеси муну мойнуна алды:
Төрөй турган кезде Зәрлі хан аңчылыкта эле, экөөбүздүн толгообуз бир күндө келип, бир саатта төрөп... бирибиздин балабыздын киндигин бирибиз кесип, сол колум менен кызымды берип, оң колум менен алган чырагым сен элең!
Хан тактысын бергиси келди, бирок Жаман вазир болуп калды. Вазирлердин азгыруусу менен хан Жамандын сулуу аялына кызыгып, аны «Барса келмеске» жиберди. Жаман үйүндө жашырынып, аялы ханды четке какты. Хан уялып, Жаманды башка элге көчүрдү. Кийин Жаман вазирлерди хандын каарынан куткарды. Хан тактысын ага берди. Аяз бий атанган Жаман беш хандыкты бириктирип, адилет башкарды.
Толук мазмундама
Мазмундаманын бөлүмдөргө бөлүнүшү шарттуу.
Хандын тапшырмасы: Жаман шөптүн, куштун жана адамдын жамандыгын түшүндүрөт
Мадан хан эл башкарган.
Ал кырк вазирине он бир айда адамдын, шөптүн жана куштун эң жаманын табууну буйруп, аткарбаса жазаларын айткан.
Вазирлер чеңгелди, кыргоолду жана жыртык тон кийген койчу Жаманды тандашкан.
Жаман аларга чөптү каракогага, кушту сагызганга алмаштырган. Хан алдында ал чеңгел отунга жараганын, каракога күйбөй, мал да жебегенин түшүндүргөн. Өзүн элүүгө чейин үй-бүлө күтпөй, бирөөнүн кызматында жүргөнү үчүн жаман атаган. Кыргоол менен сагызгандын айырмасын өз турмуш тажрыйбасына таянып айткан:
Кыргоолдун канаты бар да, жүнү жок болсо да, адамга пайдасы тийген куш эле. <...> Ал эми сагызгандын жүнү ала-була болгондой, өзү да ала, ынтымагы жок.
Тулпар, асыл таш жана хандын теги: Жамандын сыномолору жана тактан баш тартуусу
Андан соң Жаман хандын тулпарын сынаган. Ат суудан өтүп жатып оозун сууга малып, арткы бутун силкигенинен, анын уйдун сүтү менен чоңойгонун билген. Хан кулун энеси өлгөндө уйдун сүтү менен багылганын ырастаган. Кийинки сыноодо Жаман асыл таштын жеңилдигинен ичинде эки курт барын, эки жылдан кийин жараксыз болорун айткан. Ташты жарганда курттар табылган. Таштын сырты гана бүтүн калган эле.
Хан өзүнүн канча атадан бери хан болгонун сураганда, Жаман анын навайдын уулу экенин билдирген. Ачууланган хан чындыкты билүү үчүн энесин чакырткан.
Энеси мурдагы өкүмдар кыз төрөгөн он тогуз аялын өлтүрткөнүн айткан. Өзү да кыз төрөй турганын билип, жанын сакташ үчүн навайдын аялы менен жашыруун макулдашып, кызын анын уулуна алмаштырган. Ошентип, навайдын уулу мураскер болуп калган. Хан Жаманга такты сунуштаган, бирок ал баш тартып, вазир болгон. Жаман хандын тегин конокко эт эмес, нан менен көжө бердиргенинен баамдаганын түшүндүргөн.
Меңдинин жұмбагы жана Жамандын анты: дарга асуудан үйлөнүү тоюна чейин
Байдын отуз беш жаштагы кызы Менди жыйырма жылдан бери өзүнөн акылдуу күйөө издеген.
Жаман ага барганда, кыз жеңеси аркылуу кайрак, тарелка, бычак жана асыл таш берген. Жаман балка менен дөшү сурап, буюмдарды талкалаган. Бул анын кыйноого да, өлүмгө да карабай сыр сактап, кызды алууга берген анты болгон. Менди аны үйүнө киргизген. Эртең менен кыздын агаларынын кароолчулары Жаманды кармап, ханга жеткиришкен. Хан кызды алып берерин айтса да, Жаман барганын танган. Ачууланган хан аны дарга астырган. Өлөрүнө аз калганда бетин жапкан ак кийимчен атчан келип, жипти кесип, көкүрөгүнө кылыч таштап кеткен. Бул Менди болгон. Ал Жамандын антына бектигин көрүп, күнөөсүз өлбөсүн деп, антын кайтарып алууга уруксат берген. Ошондо Жаман ханга кайра барып, буюмдардын маанисин жана сырын эмне үчүн жашырганын түшүндүргөн. Хан анын сөзүнө ишенип, кызды ага алып берип, чоң той өткөргөн.
Кырк вазирдин күнөөсү жана «Барсакелмеске» жөнөтүлгөн өлүмдүк сапар
Кырк вазир Жамандын ханга жакындыгын көрө албай, анын аялын мактап, ханды үйүнө конокко алып барышкан. Мендини жактырган хан аны алуунун амалын издеген. Вазирлер Жаманды Барсакелмеске жиберип өлтүрүүнү сунушташкан.
Хандын кабарчысы келгенде, Менди өзүнүн сулуулугун күйөөсүнүн көрксүздүгүнө салыштырып жаткан. Жаман аялы ага акылы үчүн тийгенин эскерткен:
Ошол сыяктуу сен казынадагы кызыл алтын элең, мен акыл элем. Менин каралыгым үчүн же карыганым үчүн кызыгып тийген жоксуң, акылым үчүн тийдиң, – деп, карк-карк күлөт.
Кабарчы аялдын жүзүн көрүп эсинен танып, кайтып барганда хандын кумарын күчөткөн. Менди күйөөсүнө сапарга макул болуп, семиз ат минип, узаткан вазирлерден кийин кайра келүүнү кеңеш кылган. Хан Жамандан алтын-күмүш жүндүү койдун терисин, алтын-күмүш үйрөктү жана бир чапканда жүз чакырым өткөн аргымақты алып келүүнү талап кылган. Жаман жолго чыккан.
Жамандын жашыруун кайтышы, аялынын хандын талабын четке кагышы жана башка елге көчүшү
Вазирлер үч күн узатып кайткан соң, Жаман артка бурулуп, токойдо атын союп, этин үйүнө ташыган. Ал бир жылдай төшөктүн астындагы чуңкурга жашынган. Хан Мендиге келип, күйөөсү өлдү деп, өзүнө алмак болгон. Аял өзүн жарылган асыл ташка салыштырып, баш тарткан. Жаман ханга кирип, артынан ээрчиген ач арстанды үйүнө камаса, ал ордого качканын кыйытып айткан. Хан күнөөсүн мойнуна алып, вазирлерден сактанууну өтүнүп, аны байлык менен коңшу хандыкка көчүргөн.
Сарайдын терезеси: Жаман вазирлерге алыстан жардам берет
Хан Жаманды сагынып, ордосунун төбөсүн карап жатканда вазирлерине элге кырсык түштү деп, себебин табууну буйруган. Алар Жаманга барышкан. Ал түндүктүн бир жыгачы чыгып кеткенин болжоп, аны ордуна салууну кеңеш кылган. Вазирлер айтканын аткарышкан. Хан акылды ким бергенин билип, аларды Жаманды кууп жибергени үчүн жемелеген.
Аңчылыктагы карыянын жұмбак сөздөрү жана Жамандын вазирлерди куткарышы
Аңчылыкта хан бир койчу карыяга жолугуп, аны менен табышмактап сүйлөшкөн.
Жоопту бир айда чечпесе, вазирлерин өлтүрөрүн айткан. Алар Жаманга барышкан. Ал бир аттан башкасын сойдуруп, кийимдерин өрттөп эт бышыртып, жылаңач вазирлерди ханга айдап келген. Хан аны урмат менен тосуп алган. Жаман тоонун башындагы кыроо агарган чачты, этегиндегиси сакалды, булак көз жашты билдиргенин түшүндүргөн. Карыянын жатканда экөө, турганда төртөө дегени жубайы экөө күндүз каза болгон түгөйлөрүн эстегени экен. Кырк казды кан чыгарбай союу жөнүндөгү өтүнүч вазирлерди уруп-сокпой оңдоону билдирген. Кийимдерин өрттөтүп, жөө айдаганы ошол тапшырманы аткарган. Хан вазирлерди кечирип, тагын Жаманга берген.
Аяз бинин такка отуруусу, адилеттүү башкаруусу жана карапайым өткөнүн унутпоосу
Жаман беш элди тынч бириктирип, Аяз бий аталып, кедейлерди колдогон. Эски тонун, тебетейин ордого илип, дайым өзүн тыйып турган:
...кадакка кагылган чапаны менен тебетейине карап: «Эй, Аяз, баймын деп бой көтөрбө, ханмын деп көөп кетпе! Аяз, алыңды бил, кумурска, жолуңду бил!» – деп, көңүлүн басчу экен.