Акыл Карачач
Пересказдын бөлүмдөргө бөлүнүшү шарттуу.
Кандын үч суроосу жана Карачачтын ордого келиши
Илгери бир кандын өлкөсүндө эл ордого чогулган эле. Каракан үч суроого жооп берген адамга ат башындай алтын убада кылды.
Эл арасынан балыкчы чал чыгып, жоопту өзү эмес, кызы берсе болорун сурады.
Кан уруксат берген соң, эртеси чал кызы Карачачты ордого ээрчитип келди.
Кыз кандан суроолорун кайталоону өтүнүп, аларга жооп берүүгө киришти.
Карачачтын жооптору: жардың шириндиги, жокчулуктун катуулугу жана убаданын оорлугу
Карачач жоопторун айтып, аларды үйүндөгү турмуш менен түшүндүрдү:
— Балдан ширин – жигиттин алган жары, таштан катуу – жокчулук, жокчулуктун зары. Чын убададан – оорду көрө албадым! Мен деңиздин жээгиндеги балыкчы чалдын кызымын.
Кыз карыган ата-энесинин жалгыз баласы болгонун, атасына деңиз жээгинде балык кармоого жардам бергенин айтты. Ата-энеси аны абдан жакшы көрүп, ортосуна алып жатышкан. Бирок эртең менен кыз четте, ал эми экөө жанаша жатып калышчу. Ошондон улам ал жубайлар бири-бирине баласынан да жакын болот деген ойго келген.
Атасы кээде бир да балык кармай албай кайткан. Андай күндөрү үйгө достору келип калса, аларга тамак бере албай капаланган. Кыз жокчулуктун ушундай азабын таштын катуулугуна салыштырды.
Убаданын оордугун болсо кандын өз сөзүн бузбай, алтынды берүүгө милдеттүү болгону менен түшүндүрдү. Кан жоопторду туура деп таап, убада кылган сыйлыгын берди. Анан үч күндөн кечиктирбей атасын жиберүүнү талап кылды.
Карачач алтынды үйүнө алып барып, ата-энесин кубантты. Үч күндөн кийин атасын канга жөнөтүп, кыйын суроо берилсе, жоопту ойлонууга үч күн уруксат сурап кайтууну үйрөттү.
Кандын токолдукка талабы жана Карачачтын табышмактуу калыңы
Кан чалды ордосуна чакырып, кызын берсе өмүр бою байлыкта жашатарын айтты. Анын тогуз аялы бар эле, бирок эч биринен бала көргөн эмес. Ал Карачачты эрке токол кылып алууну каалады.
Чал кызын сатып байыгандан көрө өз эмгеги менен балык кармап жашаганын артык көрдү. Ачууланган кан аны дарга асууга буйруду. Чал үч күнгө уруксат сурап кутулду. Кан ошол мөөнөттө кызын бербесе өлтүрөрүн эскерткендиктен, чал үйүнө коркуп кайтып, жатып алып ыйлады.
Карачач атасын сооротуп, кандын сөзүнө макул болуп барууну, бирок алтынга кызыкпай, өзгөчө калың суроону үйрөттү. Калыңга кийиктин он улагын, жыйырма түлкү, отуз карышкыр, кырк арстан, элүү ат, алтымыш чидер, жетимиш аркан, сексен каны жок кургаган жүрөк берилиши керек эле. Никени болсо муңу жок кары молдо кыйышы шарт болчу.
Чал таң калса да, кызынын айтканын канга жеткирди. Кан сүйүнүп, ага алтын берди да, калганын таап берүүгө убада кылды. Анан вазирлерин, карыяларын жана билимдүү адамдарын чогултуп, калыңды кантип табууну кеңешти.
Калыңдын маанисин ачуу жана Карачачтын боштондукка жетиши
Бир карыя түлкү менен карышкырды кармоо оңой, арстанды кармоо кыйын экенин айтты. Башкасы мунун жолун кыз өзү билет деп, аны чакыртууну сунуштады. Кан Карачачты алдырып, жырткычтардын ордуна алтын алууга көндүрмөк болду.
Кыз бир топко унчукпай отурган соң, калыңдын максатын түшүндүрдү:
Кан башыма боштондук берсе экен деп, боштондук сураган элем. Мен айткан калың мал эмес, силер өзүңөр ойлоп көрсөңүздөр, кан экөөбүздүн башыбызга келе турган табышмак.
Он улак анын он жаштагы оюнкараак кезин билдирген. Жыйырма түлкү жыйырмадагы шамдагайлыкка, отуз карышкыр отуздагы жүткүнгөн күчкө, кырк арстан кырктагы кубатка, элүү ат элүү жашка салыштырылган.
Алтымыш чидер алтымыштагы адамдын басышы кыйындаганын, жетимиш аркан жетимиште кыймылы чектелгенин, сексен кургак жүрөк сексендеги адамдын алсыраганын билдирген. Кайгысы жок кары молдо табылмак эмес: ар бир карынын муңу бар эле. Ошондуктан бул шарт менен нике кыйылбай калмак.
Карачач чогулгандардан сөзүнүн катасын табууну, болбосо аны кыйнабай бошотууну суранды. Ошондо бир аксакал кандын уруксатын күтпөй кызга бата берди.
Ага элдин баары кошулуп, кызга ак жол каалады. Кан көпчүлүккө каршы чыга албай, Карачачты бошотууга макул болду. Ошондон кийин кыз эл ичинде Акыл Карачач деп аталып калды.