Жашоо кумары (Толстой)
Өтө кыскача мазмуну
Россиядагы кичинекей айыл. Күз, болжолу XIX кылым. Кедей өтүкчү Семен тери сатып ала албай, үйүнө кайтып келе жатты.
Жолдо ал чиркөөнүн жанында тоңуп олтурган жылаңач жигитти көрүп, ага кафтанын кийгизип, үйүнө ээрчитип келди. Аялы Матрена ачууланды.
Бирок боору ооруп, жолоочуга тамак берди, ошондо ал биринчи жолу жылмайды. Анын аты Михаил экен.
Бир жылдан кийин бай мырза бир жылга чыдай турган өтүк буюрду. Михаил экинчи жолу жылмайып, өлүккө кийгизилүүчү чарык тикти. Ошол күнү мырза өлдү.
Алты жылдан кийин бөтөн эгиз жетимдерди эмизип чоңойткон аял келди. Михаил үчүнчү жолу жылмайды.
Михаил периште экенин айтты: кудай аны эгиздердин энесинин жанын албаганы үчүн жерге түшүрүп, үч сырды билүүнү буйруган. Эми ал түшүнгөн:
Ар адамдын жашоо кумары өзү жөнүндө кам көрүү эмес, сүйүүдө экенин билдим. Өмүр үчүн балдарына эмне керектигин эне билбей калды. Жалаң өзү үчүн эмне керектигин өтүкчү билбей калды.
Периште кудайды мактап ырдап, асманга учуп кетти.
Кеңири мазмундама бөлүмдөр боюнча
Бөлүмдөрдүн аталыштары редакциялык.
Бөлүм 1. Семендин тон издеп кетиши жана жылаңач жигитти жолуктурушу
Кедей өтүкчү Семен аялы жана балдары менен бирөөнүн үйүндө батирде жашаган.
Тапканы тамактан ашпай, жубайлардын жалгыз тону да эскирип бүткөн. Күзүндө үч сом топтоп, карызга иштеген акчасын чогултуп, тонго тери алганы кыштакка барган. Бирок карыздарынан болгону жыйырма тыйын өндүргөн. Соодагер тери карызга бербей койгон. Семен жыйырма тыйынга арак ичип, сатып алган териси жок кайтып келаткан. Жолдо чиркөөнүн түбүндө кыймылсыз отурган жылаңач адамды көргөн. Адегенде аны өлтүрүп ташташканбы деп корккон. Тиги кыймылдаганда да, башына балээ үйбөйүн деп жанынан өтүп кеткен. Бирок өлүм алдында калган адамды таштаганына абийири чыдаган эмес. Токтоп, өзүн жемелеген:
— Бу сенин эмне кылганың, Семен? дейт ал өзүнө. — Адам кырсыкка кабылып, өлгөнү жатса, а сен жүрөксүнүп, тескери басасың. Же чириген бай боло түштүңбү?
Ошентип, ал жигитке кайра кайрылган.
Бөлүм 2. Белгисиз жигитти кийиндирип, үйгө алып келиш
Семен жакын барганда, жарааты жок, бирок катуу үшүп, алсырап калган жаш жигитти көргөн. Жигит башын көтөрүп караганда, анын көз карашы өтүкчүгө жагып калган. Семен үстүндөгү кафтанын чечип, аны тургузуп, жеңдерин кийгизип, курун байлаган. Баш кийимин да бермек болгон, бирок өзүнүн башы үшүгөндүктөн кайра кийген. Андан соң алып келаткан кийиз чокоюн жигитке кийгизип, басууну сунуштаган.
Жигит тың басып, артынан ээрчиген. Ал жергиликтүү эмес экенин, аны эч ким таарынтпаганын, Кудай жазалаганын гана айткан. Кайдан келгенин түшүндүрбөй, барар жери да жоктугун билдирген. Семен аны үйүнө чакырган. Жолдо өзү үшүп, тон алмак тургай, кафтансыз калганын ойлогон. Аялынын ачуусунан чочуласа да, жигиттин мурдагы абалын эстеген сайын боору ооруган.
Бөлүм 3. Матренанын күйөөсүн жана жолоочуну карамакаршылык менен кабыл алышы
Семендин аялы Матрена үй иштерин бүтүрүп, акыркы чоң кесим нанды эртеңкиге жеткирүүнү ойлоп, күйөөсүн күтүп отурган.
Ал жаңы тондуу болоруна үмүттөнгөн. Бирок күйөөсү ичип алып, кафтансыз, бейтааныш адамды ээрчитип келгенде катуу ачууланган. Акчаны ичип, кийимин да бөтөн кишиге берип койгон деп ойлогон. Коноктун башында баш кийим, кафтан ичинде көйнөк жоктугун көрүп, аны жаман адамга жоруган. Экөөнө тамак берүүдөн баш тартып, акчанын эсебин сураган. Семен үч сомду көрсөтүп, карызын ала албаганын айткан. Матрена акчаны алып, мурдагы таарынычтарын да санаган. Өз кемселин күйөөсүнөн жулуп алганда тигиши айрылган. Сыртка кетмек болуп, бирок жолоочунун кайдан келгенин билүүгө токтогон.
Бөлүм 4. Матренанын боорукерлиги жана жолоочунун биринчи жылмаюусу
Семен жигитти чиркөөнүн жанынан тоңуп өлөр алдында тапканын айтып, ачууланбоону суранган. Аял анын алсыз абалын көргөн. Күйөөсү кайра кайрылган:
Матрена унчукпай калды. Ошондо Семен мындай кеп катты:
— Матрена, кудайдан корксоң боло? Матрена бул сөздү угуп, жолоочуга дагы көз чаптырды, аңгыча жүрөгү жибий түштү.
Матрена тамак, квас жана калган нанды алып келген. Жигиттин өңү оңолуп, ага биринчи жолу жылмайган. Тамактан соң өзүн Кудай жазалаганын айтып, экөөнө ыраазычылык билдирген. Аял ага көйнөк менен шым берип, жаткырган. Түндө нан түгөнгөнүн ойлоп тынчсызданса да, жигиттин жылмайганы эсине түшүп, ичи жылыган. Эртең кошунадан нан сурап келүүнү чечкен. Ал күйөөсүнөн өздөрү элден эч нерсе аябаса да, эмне үчүн аларга эч ким бербегенин сураган. Семен жооп таба албай, уктоону сунуштаган.
Бөлүм 5. Михайланын өтүкчүлүккө тез үйрөнүшү
Эртеси Семен иш сураганда, жигит атын Михаил деп айтып, үйрөнүүгө макул болгон.
Михайла жип даярдоону, момдоону, кыл кошуп чыйратууну жана тигүүнү дароо өздөштүргөн. Үч күндө тажрыйбалуу өтүкчүдөй иштей баштаган. Аз тамактанып, талыкпай эмгектенген. Эч жакка чыкпай, аз сүйлөп, бош убакта асманды караган. Матренадан тамак алгандагыдан башка жылмайган эмес.
Бөлүм 6. Бай мырзанын бир жылга чыдамдуу өтүк заказ кылышы
Бир жылда Михайланын чеберчилиги элге тарап, кардар көбөйгөн. Кышында аларга бай мырза заказ менен келген.
Анын денеси зор, мойну жоон болгон. Ал жыйырма сомдук немис булгаарысын алып келип, бир жыл сөгүлбөй, формасын жоготпой турган өтүк талап кылган. Жакшы тиксе он сом төлөп, бузулса абакка салдырарын эскерткен. Семен коркуп, Михайла менен кеңешкен. Шакирти баш ийкеген соң, заказды алган. Өтүкчү бутун ченеп жатканда, Михайла мырзанын артындагы бурчту тиктеп, күтүлбөгөн жерден экинчи жолу жылмайган. Мырза аны жемелеп, иш убагында бүтүшүн талап кылган. Михайла даяр болорун айткан. Кардар чыгып баратканда башын маңдай жыгачка катуу урган. Семен анын эч нерсе болбогондой кеткенине таң калган.
Бөлүм 7. Өтүк ордуна чарык тигилиши жана мырзанын өлүмү
Семен кымбат булгаарыны бычууну колу эптүү Михайлага тапшырган. Бирок ал ченем боюнча өтүк бычпастан, булгаарыны тегеректеп кесип, жумшак чарык тиге баштаган. Матрена муну байкаса да, уста жакшы билсе керек деп кийлигишкен эмес. Түштө Семен даяр чарыкты көрүп, үрөйү учкан. Материал бузулду, эми мырзадан кутулбайм деп, шакиртин жемелей баштаган. Ошол учурда мырзанын кызматкери келген. Ал кожоюну үйүнө жетпей, арабада өлгөнүн билдирген. Мырзанын аялы эми өтүктүн кереги жоктугун, анын ордуна маркумга чарык тигүүнү өтүнүп жиберген. Михайла даяр чарыктарды сүртүп, булгаарынын калган кесиндилерин ороп, кызматкерге берген. Тиги ыраазычылык айтып кетип калган.
Бөлүм 8. Алты жылдан кийин эгиз кыздарды ээрчиткен аялдын келиши
Михайланын бул үйдө жашаганына алты жылга жакындаган. Семен анын кетишин каалабай, өткөнүн сурабай калган. Бир күнү таза кийинген аял бири-бирине абдан окшош эки кызды ээрчитип келген. Бир кыздын буту майып болгон. Демейде сыртты карабаган Михайла аларды терезеден көрүп, ишин таштап тиктеген. Аял кыздарга жаздык башмак заказ кылган. Алар эгиз экенин айтып, майып бутка бир, соо буттарга үч башмак тигүүнү суранган. Семен буттун майып болушунун себебин сураганда, аял энеси басып калганын түшүндүргөн. Матрена анын кыздарга тууган эмес, аларды багып алган аял экенин билген. Анан кыздардын тагдырын сураган.
Бөлүм 9. Эгиз жетимдерди бөлөк аялдын багып чоңойтушу
Аял алты жыл мурда кыздардын ата-энеси менен кошуна жашаганын айтып берген. Атасын токойдо кулаган дарак басып, үйүнө жеткирилгенде жан берген. Үч күндөн кийин жесири эгиз төрөп, өзү да каза болгон. Кошунасы эртең менен киргенде, эненин денеси бир наристенин бутун басып калганын көргөн. Эл маркумду көмүп, тууганы жок кыздарды кайда жайгаштырууну кеңешкен. Ошол кезде сегиз айлык уулун эмизген аял экөөнү убактылуу үйүнө алган. Адегенде майып кыз жашабайт деп ойлогон, бирок аны да аяп эмизген. Ошентип үч баланы тең өз сүтү менен баккан. Өз уулу эки жашында өлүп, кийин балалуу болгон эмес. Күйөөсү менен тегирменде иштеп, турмушу оңолгон. Кыздар анын жалгыз кубанычы болуп калган. Ал муну айтып ыйлап, кызды бооруна кыскан. Алар кетерде Михайла асманды карап, үчүнчү жолу жылмайып отурган.
Бөлүм 10. Михайланын периште экени жана жазалануынын себеби
Михайла алжапкычын чечип, кожоюндарына таазим кылган. Кудай кечиргенин айтып, өзү да кечирим сураган. Андан нур чачыраганда, Семен үч жылмаюусунун себебин сураган. Михайла периште болгонун, Кудай аны төрөгөн аялдын жанын алууга жибергенин түшүндүргөн. Эне күйөөсү өлгөнүн айтып, жетимдерин багуу үчүн тирүү калтырууну жалынган. Периште боору ооруп, буйрукту аткарбай кайткан. Кудай кайра жиберип, адамдарда эмне барын, эмне жоктугун жана алар эмне менен жашарын билгенде гана асманга кайтарын айткан. Ал эненин жанын алганда, денеси кулап, кыздын бутун баскан. Өйдө көтөрүлгөндө периштенин канаттары үзүлүп, өзү жерге кулаган. Эненин жаны асманга жалгыз кеткен.
Бөлүм 11. Периштенин адамдар жөнүндөгү үч сабакты түшүнүшү
Периште адам болуп, биринчи жолу ачкачылык менен суукту сезген. Кулпулуу чиркөөгө кире албай, дубалына отурган. Семен адегенде өтүп кеткенде үмүтү үзүлгөн, бирок кайра кайрылып жардам бергенде анын жүзүнөн Кудайды көргөн. Матренанын ачуусу боорукерликке айланганда адамдарда сүйүү барын түшүнүп, биринчи жылмайган. Бай мырзанын артында өлүм периштеси турганын өзү гана көргөн. Кечке жетпей өлөрүн билбеген киши бир жылдык өтүк сураганда, адамдар өз денесине эмне керек болорун алдын ала билбесин түшүнүп, экинчи жылмайган. Акырында эгиздерди таанып, энесиз жашай албайт деген ою туура эмес чыкканын билген. Бөтөн аялдын мээрими аларды сактаганын көрүп, адамдар сүйүү менен жашарын түшүнгөн. Үчүнчү сабакты билгенде кечирилгенине кубанган. Өзүнүн да кантип аман калганын мындайча түшүндүргөн:
Адамга айланган кезимде тирүү калганымдын себеби мен өзүмдү өзүм ойлоп чыгаргандыгымдан эмес, жолоочу жана анын аялында сүйүүнүн болгондугунда, алардын мага боор толгоп, алпештеп сүйгөндүктөрүндө.
Бөлүм 12. Жашоо кумарынын сүйүү экени жана периштенин асманга кайтуусу
Периштенин денеси нурга бөлөнүп, үнү бийик чыккан. Ал Кудай адамдардын өз-өзүнчө эмес, бирге жашашын каалаганын айтып, билгенин мындайча жыйынтыктаган:
Анан да адам бүткөндөрдүн бардыгынын тирүү басып жүргөндүктөрү алар өзүлөрүн өзүлөрү ойлоп чыгаргандыктан эмес, адамдарда сүйүүнүн болгондугунда.
Ал Кудайды даңктап ырдаганда шып жарылып, оттуу мамы көккө созулган. Үй-бүлө жерге жыгылган. Периште канат жайып көтөрүлгөн. Семен көзүн ачканда кепе калыбына келип, ичинде өз үй-бүлөсү гана калган.