Мырза уул (Осмонов)
Мазмундаманын бөлүктөргө бөлүнүшү шартты.
Мырза уул менен Ак Саткындын жолугушуусу жана кыздын эскертүүсү
Кыргызстандын түштүгүндөгү кербен жолунда, жылы менен мезгили айтылбаган убакта, алайлык Мырза уул кербен баштап келген.
Аны ноокаттык Ак Саткын ырдап тосуп алган.
Кыз жигиттин атын, алтын-күмүш жабдыгын, келбетин жана жагымдуу сөзүн мактаган. Бирок ага буюрбаганын айтып, сунган колун кабыл албай турганын билдирген. Кайтар жолунда кан төгүлүшү мүмкүн экенин, душманы андан күчтүү экенин эскерткен. Нааразы болуп каргаса да, атын буруп кайра кетишин өтүнгөн. Жигит болсо кыздын сөзүнө дароо көнгөн эмес.
Жигиттин сүйүү сөздөрү жана Ак Саткындын үй-жайын айтышы
Мырза уул кыздын сөзүн табышмактай кабыл алып, аны ачык сүйлөөгө чакырган. Ал үйүн да, малын да таштап, кызды издеп келгенин айткан. Кыздын көңүлүн эмнеси менен оорутканын сурап, кет дегенине капаланган. Коркунуч болсо да жоопкерчиликти өзүнө аларын билдирип, айылын, үйүн жана жатар жайын сураган.
Ак Саткын анын көңүлүн кыя албай, жакынкы Акбашат айылындагы четки ак өргөдө жашаарын айткан. Ал муңая караган. Жатар ордун да жашырбай көрсөткөнү менен, жигитке келбөөнү дагы өтүнгөн:
«Жатар бир жерим сурасаң, мырза, Оң жак бир жүктүн бурчунда, мырза.
«Арс ичигин төшөнүп, мырза, Түлкү ичигин жамынып, мырза,
«Ана шол жерде мен жатам, мырза, Келбегин тил ал, бейжаздым кылба».
Түнкү жолугушуу жана качуу сунушунун четке кагылышы
Түнкүсүн ай чыккан кезде Мырза уул кыздын үйүнө келген. Ал атынан түшүп, боз үйдүн жогору жагындагы капталын ачкан. Кызга акырын үн катып, аны менен бирге качып кетүүнү сунуштаган. Ал өзүнүн чын ниетин айтып, сүйгөнүн алып кетүүгө аракеттенген.
Ак Саткын болсо качууга макул болбой, жигитти токтоткон. Ага бетин тосуп, өөп коюп кетишин өтүнгөн. Мырза уул кызды өбүүгө камынган учурда артынан дабыш угулган. Жигит артына жашырынган коркунучтан кутулууга үлгүргөн эмес.
Ажыбек куубаштын кастыгы жана Мырза уулдун өлүмү
Жигитке канжар урган адам Ак Саткынга калың берген Ажыбек куубаш болгон.
Кызды алып кетер күнү жакындаганда, ал анын Мырза уулду сүйгөнүн билип калган. Ошондон кийин жигиттин жолун аңдып, жашырынып күтүп жүргөн. Түнкү жолугушууда артынан келип, жонуна канжар сайган. Катуу жарааттан кан агып, Мырза уул өлгөн. Андан соң анын денесин көтөрүп кетип, Көк жонго жашырып салышкан. Жигиттин өлүмү да, сөөгү жаткан жер да элге дароо билинген эмес.
Издөө иштери жана Ак Саткындын ыр аркылуу кастыкты ачышы
Айлар өтүп, жигиттин дайыны чыкпай калган. Издөөчүлөр менен чабармандар улам келип, тегеректи карап, бирок аны таба албай кетишкен. Акыры Мырза уулдун атасы кырк жигитти ээрчитип, шек санаган Ак Саткынга келген.
Кыз көзүнө жаш алып, болгон окуяны ыр менен билдирген. Ал жигитти келбөөгө, өжөрлөнбөй сөзүн угууга чакырганын эскерткен. Качууга жол ачып, боз үйдүн капталын көтөргөнүн, бирок сүйгөнү качып үлгүрбөгөнүн айткан. Анын жонуна курч канжар тийип, сөөгү Көк жонго жашырылганын да жашырган эмес. Ушундайча издегендер жигиттин кайда калганын кыздын өз оозунан угушкан.
Мырза уулдун денесинин табылышы жана Ак Саткындын ажалы
Ак Саткын элди баштап Көк жонго барып, жашырылган жерди ачкан. Мырза уулдун денеси чирибей, бүтүн бойдон табылган. Анын жүзүн кызыл нур басып, денесинен жыпар жыт аңкып турган. Кыз сүйгөнүнүн бетинен өөп, терең кайгыга баткан. Ал элден экөөнү жуп кылууну суранып, саамайын кармаган бойдон кулап, жүрөгү канап жан берген. Чогулган эл эки жашка кайгырып, кыбылага карап аза күткөн.
Эки ашыктын эстелиги: кош кайың, кош булак жана көк тикен
Арадан көп заман өтүп, Көк жондо кош кайың өскөн. Түбүнөн кош булак чыккан, ортосунда Ажыбек куубаш болгон көк тикен кургап турган:
Түбүнөн тунук кош булак акты, Чаңкасаң, суусун шип-ширин татты.
Кош кайың бактын ортосун жарып, Көк тикен өстү, жашарбай карып.
Көк тикен ал ким? Ажыбек куубаш,
Анда жок көктөш, бир гана куураш.