Толубай сынчы (Осмонов)
Мазмундаманың бөлүмдөргө бөлүнүшү шарттуу.
Дастандын киргизилиши жана Азиз хандын тулпарга шерттениши
Куштар жылуу жакка кеткен жерде күз аяктап, кыш жакындаган эле. Карылар асманды карап, жаштарды эркелетишкен. Ошондо байыркы заманда Алтайдан Алайга чейинки жерди башкарган Азиз хан жөнүндөгү окуя эске келген.
Хан кыргыз үчүн Кытайдан доо алууну көздөп, көп кол жыйнаган. Жортуулга минүүгө ашуу менен суудан тайманбай өткөн тулпар издеген. Ал сынчыларга мыкты ат табууну буюруп, жаңылганынын эки көзүн ойдурарын жарыялаган. Бул коркунучтан сынчылар тайсалдашкан.
Толубай сынчынын табылышы жана падышанын аттарын сынашы
Көп өтпөй хан аңчылыктан жолу болбой кайтып келатып, талаада куураган аттын башын кармап, кыбылага карап отурган карыяны көргөн. Жөкөрү барып сураганда, ал Толубай сынчы болуп чыккан.
Карыя башты илгерки баатырдын чаар атыныкы деп таанып, аны тирүүсүндө көрбөгөнүнө өкүнгөн. Жөкөрлөр аны ордого алып келишкен. Эртеси хан алдынан сансыз жылкы айдатып, тулпар тандоону талап кылган. Толубай ар бир атты кылдат карап, эч бирин жактырган эмес. Түштөн бешимге чейин макталган күлүктөр, андан соң хандын алтын жабуулуу аттары өткөнү менен, сынчы үн катпай турган.
Жаман боздун тулпар деп танылышы жана Толубайдын көздөрүнөн ажырашы
Ызаланган хан шаардагы бир да атты калтырбай өткөрүүнү буюрган. Баары өткөндө, бир кулдун боз аты гана калганы айтылган. Арык, ачка, кырчаңгы боз сылтып келгенде, Толубай кубанып ордунан тура калып, аны чыныгы тулпар деп көрсөткөн. Хан муну өзүн шылдыңдоо катары кабыл алып, ачууланып, сынчынын эки көзүн ойдурган. Толубай канын колдору менен басып, акыркы өтүнүчүн билдирген: көзүнүн кунуна ошол боз атты берүүнү сураган. Ал кимиси жаңылганын кийин аныктоону каалаган. Хан атты алууга уруксат бергендей белги кылып, элден алыстаган. Карыя бозду жетелеп, ордодон чыгып кеткен.
Боз тулпарды жашыруун тарбиялоо жана ханды куугунга чакыруу
Толубай бозду эч кимге көрсөтпөй, жер алдында багып жаткан. Ал атты ашууда чарчабай, бороондо кайратынан жазбай чуркаган тулпар кылып даярдаган. Кырк биринчи күнү карыя аялын алдына отургузуп, өзү артына учкашып жолго чыккан. Көзү көрбөгөндүктөн, атты аялы башкарган. Алар сейилдеп келе жаткан хандын жолун тосушкан. Толубай минген аты баягы жаман боз экенин эскертип, эгер жетсе, тулпарды алып калууга чакырган. Аялы тизгинди бошоткондо, боз катуу чапкан. Хан өзү баштап, артынан көп киши кууган, бирок куугунчулар улам алыстап, артта кала беришкен.
Куугунун биринчи эки күнү: Чоң күрөң боз жана Жээрде кашка
Күндүк жолго жеткенде арттан жалгыз аттын дүбүртү угулган. Толубай кайсы ат экенин аялынан сураган. Аялы чоң күрөң ат жакындаганын айтканда, сынчы анын туягы жука экенин эстеп, бозду таштакка бурууну тапшырган. Боз таштуу жерден чуркап өткөн, ал эми күрөңдүн буту ооруп, артта калган. Экинчи күнү түш маалында дагы дүбүрт угулган. Бул жолу жээрде кашка жетип келген. Толубай анын жаш, жеңил ат экенин, бирок күнгө чыдабай турганын билген. Аялына күнгө карай чаптырууну айткан. Боз улам күч алып чуркай бергенде, жээрде кашканын башына күн өтүп, алыста калган. Ошентип, эки күлүк тең бозду кармай алган эмес.
Жибек көкүлдүн мактоого төзбөй калышы жана Азиз хандын маскара болушу
Үчүнчү күнү таң алдында өзгөчө катуу дүбүрт угулган. Азиз хан жибек көкүл жээрде тулпары менен жетип келген. Толубай бул аттын жалгыз кемчилиги мактоону көтөрө албаганы экенин айтып, аялын ханга бет алдырып бурдурган. Ал жээрденин көзүн, моюнун, туягын мактаганда, ат жер чапчып токтоп калган. Ошондо сынчы ханга анын жаңылышканын бетине айткан:
Сынчы ата сөзүн буруп Азиз ханга, «Жаман боз мен минген ат, таанып кара! Падышам, сын баркына жете албадың, Акыры ээн талаада сен маскара.
<...>
Толубайдын акыркы учушу, өлүмү жана Азиз хандын жеңилиши жөнүндөгү кеп
Толубай арманын угар жакыны, өнөрүн түшүнгөн жолдошу жоктугун айтып, артында атын эстеген заман болушун тилеген. Анан бозго камчы салып, белгисиз тарапка зымырап кеткен. Кийин хан көп кол менен Кытайга аттанганы, бирок тулпары жок болгондуктан, аскерлери канга боёлуп, жеңилип кайтканы айтылган. Ал эми сынчынын акыркы тагдыры жөнүндө мындай болжолдуу кеп калган:
Жер жүзү, жер бүткөндү бүт тебелеп, Ай менен күн ортосун жалгыз ээлеп, Акыры бир деңизге түшүп кетип, Ошентип Толубай сынчы өлсө керек.