Эшимкандын тереги (Осмонов)
Мазмундаманың бөлүктөргө бөлүнүшү шартты.
Ак ниеттин даңазы жана Жыламыш боюндагы мыйзам терек
Кыргызстандагы өзөн боюндагы колхоз айылы. Болжол менен Улуу Ата Мекендик согушка чейинки жылдар эле. Жыламыш суусунун жээгинде колхозчу Эшимкан жашаган.
Ал ак ниетти, адилеттикти жана таза көңүлдү баарынан жогору койгон. Анын короосунда бийик, дайыма жашыл терек өскөн. Күзгү бороон, кышкы аяз, жайкы ысык ага таасир эткен эмес. Эл дарактын кереметин карыянын ак пейили менен байланыштырган.
Эшимкандын эмгеги, үй-бүлөсүндөгү бакыт жана теректин пайда болушу
Эшимкан колхозго күчүн, билимин, бүт өмүрүн арнап, он жыл катары менен ударник болуп сыйланган. Анын эчкилери тез көбөйүп, сыйлыкка алган ую мол сүт берген. Көптөн бери төрөбөгөн аялы уул төрөгөн.
Эшимкан шаардан келген түнү үйүндө сүйүнүч болгон. Эртеси коноктор тараганда ал эшикке чыгып, ат байлаган мамысынын ордунда кучак жеткис терек пайда болгонун көргөн. Эл таң калып, аны Эшимкандын тереги деп атаган. Дарак айлап-жылдап эмес, күн сайын бат өсүп, дайыма көгөрүп турган. Колхозчулар ага суу берип, урматтап багышкан.
Теректин калкка берген шифасы, узак өмүрү жана бакыты
Теректин түбүндө эс алган эмгекчилер кайра күч топтошкон. Жаштар оюн куруп, жаңы үйлөнгөндөр бакыт сурашкан. Алар ынтымактуу өмүр сүрүшкөн. Дарактын оорулууларга берген шифасы да элге кеңири белгилүү болгон:
Теректи мына ушинтип пайдаланат, Колхоздор байлыгына пайда табат. Оорулар, бир түн конуп түнөп кетсе: Үч күндө сак-саламат соого айланат.
Аз болсо мындагылар жүзгө жашап, Жүз эмес кай бирлери андан ашат.
Теректин кайгылуу белгиси, согуштун башталышы жана Эшимкандын фронтко кетиши
Уулу үчкө чыкканда Эшимкан сүннөт той берген. Бир аз убакыттан кийин, жайдын биринчи айында, терек саргайып, түнкүсүн муңдуу күңгүрөнгөн. Эшимкан кой союп түлөө өткөрүп, айыл элин чакырган. Баары ак ниетинен тайбаганын айтып, теректин алдында баш ийишкенде, анын жалбырактарынан кызыл кан төгүлгөн. Эртеси Совет жерине душман кол салып, согуш башталган. Айылдын жаштары мекенди коргоого кетип, айыл ичи бошой түшкөн. Теректин белгисин эми түшүнгөн алтымыш жаштагы Эшимкан жашын кырк бешке азайтып көрсөтүп, согушка жөнөгөн. Кетерде аялына өзү кайтып келгенче теректи өзүндөй жакшы сактоону тапшырган.
Согуш учурундагы терек белгилери жана Калмат менен Шооруктун кол салуусу
Душман жакындаганда терек ийилип, жалбырагынан мөндүр төккөн. Совет эли алдыга жылганда кайра көгөрүп, өрүк, мейиз чачкан. Ошол айылда эмгектен качып, уурулук кылган Калмат менен Шоорук жашаган.
Үйү бузулган Калмат досуна көчкөн. Калың кардан Шооруктун да чатыры түшкөндө, экөө теректи курулушка алууну көздөгөн. Эшимкандын аялы теректи сатпай, аларды кууп чыккан. Түнкүсүн жашырынып келип араалашканда араасы сынган. Калмат балта чапмак болгондо өзү кулап, экөө эч кимге билдирбей качып кетишкен.
Жеңиш, Эшимкандын кайтып келиши жана эки жалкоонун жаңы тузагы
Терек 9-майдагы Жеңишти сүйүнчүлөгөн. Эл кайтып келсе да, Эшимкандан кабар болбогон. Ал тирүү эле: карылыгы билинип, Ленинград тарапта кемеге жүк ташыган. Кеч бошонуп, айылына келгенде үй-бүлөсү менен терегин аман көргөн. Эки-үч күн үйдө эс алган. Муну билбеген эки жалкоо мас болуп, жаңы амал ойлогон. Алар аялына Эшимкан өлдү деп жалган кабар айтып, анан теректи кыйууга макулдук алмак болушкан. Экөө үйгө келип өкүрүп ыйлаганда, Эшимкан төрдө чай ичип отурган. Аялы алардын теректи мурда да кыймак болгонун күйөөсүнө айтып берген.
Арамдыктын жоюлушу, калктын өзгөрүшү жана теректин түбөлүк жашоосу
Эшимкан ачууланып, экөөнү жыгып, короого сүйрөп чыккан да, терекке бекем байлаган. Алар бир нече күн байлануу турушкан. Үч күндө терек алардын бардык арамдыгын соруп алган. Калмат менен Шооруктун жалкоолугу, ичкилиги, башкаларга кастыгы жоголуп, экөө таптакыр өзгөргөн:
Эки ууру эки сонун адам болду, Таптакыр жалкоолугу тамам болду. Ичкилик, жолдошуна кастык кылуу Буларга мындан ары арам болду.
Экөө тең ак ниеттүү адам болду, Сыйлады бакыт берип заман жолу.
Экөө эмгектенип байып, балалуу, меймандос болушкан. Колхоздо арамдык ордун ак ниетке берген. Эшимкан шат жашаган. Терек картайбай көгөрүп, жаштарга бакыт, жаралууларга шифа берип, келгендер айыгып үйлөрүнө кайтышкан.