Үч өлүм (Толстой)
Мазмундаманын бөлүмдөргө бөлүнүшү шартты.
Күзгү жол жана станциядагы талаш: оорулуу айым чет өлкөгө барууда тийишет
Күзүндө, Россиядагы айылдардын арасындагы чоң жолдо эки ат араба бара жаткан. Алдыңкы жабык арабада өпкө оорусунан катуу алсырап, чет өлкөгө дарыланууга жөнөгөн Марья Дмитриевна Ширкина отурган.
Ал кыйналып дем алып, улам жөтөлгөн. Жанында отурган кызматчысы Матрешанын кийими бутуна тийгенде ачууланып, андан жардам талап кылган.
Станцияга токтошкондо экинчи арабадан анын күйөөсү Василий Дмитриевич Ширкин менен дарыгер Эдуард Иванович түшүп, оорулуунун абалын сурашкан.
Айым сыртка чыкпай калган. Эркектер тамактанууга кеткенде, ал өзүн эч ким ойлобогондой сезген. Дарыгер күйөөсүнө анын Москвага жетиши да күмөн экенин, эми азабын жеңилдетип, дин кызматчысын чакыруу керектигин айткан. Күйөөсү сапарды токтотууга мурда да аракеттенгенин түшүндүргөн. Кызыгып караган эки кыздан айым жүзүн бурган. Күйөөсү кайтып келип, аба ырайын айтып, үйгө кайтууну сунуштаганда, ал чочуп кеткен:
— Үйдө болгонуң дейсиңби?.. Үйдө өлөйүнбү? — оорулуу бурк этти. Бирок өлөйүнбү деген сөздөн, калыбы, чочуп кетти окшойт, ал күйөөсүн жалдырап, өтүнүчтүү тиктеди.
Күйөөсү жооп бере албай алыстаган. Айым ыйлап, Кудайга жалынган, бирок чет өлкөдө айыгарына ишенип, сапарды улантууну талап кылган.
Арабакечтердин кепеси: Федордун өтүгү, акыркы өтүнүчү жана жалгыз өлүмү
Аттар даяр болгондо жаш арабакеч станциянын ысык, абасы оор кепесине кирген. Андагы мештин үстүндө эки айдан бери ооруп жаткан Федор жаткан.
Кирген жигит Серега болчу. Ал өзүнүн өтүгү жараксыз болуп калганын айтып, эми мештен түшпөгөн оорулуудан жаңы өтүгүн сураган.
Федор суу ичип, жооп берүүгө аракеттенгенде катуу жөтөлгөн. Ашпозчу Настасья оорулуунун бүт бурчту ээлеп жатканын айтып нааразы болуп, ага өтүктүн эми кереги жоктугун кошумчалаган.
Серега кетерде Федор аны токтотуп, өтүк үчүн өтүнүчүн айткан:
— Сен өтүктү алсаң ал, Серега,— жөтөлүн токтотуп, бир аз көкүрөк басты. — Өтүнөрүм, өлгөнүмдөн кийин таш сатып кой,— деп кошумчалады кирилдеп.
Серега убада берип, өтүктү кийип, айымды алып жөнөгөн. Кечинде Федор Настасьядан кечирим сурап, жакында орун бошоторун айткан. Ал оорулуунун бутун жаап койгон. Түнү башкалар уктап, Федор жөтөлүп, онтоп чыккан да, таңга жакын тынчып калган. Эртең менен Настасья анын соо болуп отун жарып жүргөнүн түшүндө көргөнүн айткан. Арабакечтер анын өлгөнүн билишкен. Тууганы жок Федорду эртеси токой артындагы көрүстөнгө коюшкан.
Жаздагы акыркы күндөр: айымдын тобосу, дарыгер жөнүндөгү өтүнүчү жана өлүмү
Жаз келгенде Марья Дмитриевна шаардагы чоң үйүндө өлүм алдында жаткан. Сыртта кар эрип, бактар бүчүр байлаган. Жабык бөлмөнүн сыртында күйөөсү жакындары менен күтүп, оорулуунун энеси ыйлап отурган.
Күйөөсү оорулуунун тууганы Кузинадан аны менен сүйлөшүп, акыркы диний ырымга көндүрүүнү суранган.
Кемпирди жубаткан священник катуу оорулууларды чөп менен айыктырган адам тууралуу айтып берген. Бирок эне кызынын ордуна өзү өлүүнү тилеп, ыйлап жатып эсинен танган.
Балдарды энесине киргизишкен эмес. Кузина сөз баштаганда, айым өзүн жаш баладай даярдабоону сурап, абалын билерин айткан:
Мен бардыгын билем. Өмүрүмдүн аз калганын да билем, эгерде күйөөм айтканымды мурда уккан болсо, эмдигиче Италияда жүрмөкмүн, ал гана тургай, сөзсүз сакайып кетмекмин, аны да билем.
Ал күнөөлөрүн мойнуна алып, көп азап чеккенин, Кудайдын кечириминен үмүттөнгөнүн айткан. Священник менен сүйлөшкөндөн кийин тынчып, иконду карап ыйлаган. Бирок кайра күйөөсүнө нааразы болуп, дин кызматчысы айткан дарылаган адамга киши жиберүүнү суранган. Тамыры жайлаганда дарыгер күйөөсүнө белги берген. Айым муну байкап, ыйлаган Кузинадан тынчтыгын бузбоону өтүнгөн. Тууганы колун өпкөндө, андай кылбоону, колунан өлгөндөрдү гана өбүшөрүн айткан.
Ошол кечте анын сөөгү залда табытта жаткан. Шамдар күйүп, диний кызматчы маркумдун жанында диний текст окуган. Айымдын жүзү кыймылсыз калган, ал эми коңшу бөлмөдөн балдардын үндөрү угулган.
Айымга эстелик, Федорго крест жана токойдо кыйылган бактын өлүмү
Бир айдан кийин айымдын мүрзөсүнө эстелик коюлган. Федордун мүрзөсүн болсо чөп басып, үстүнө таш коюла элек болчу. Настасья Серегага убадасын эскертип, аны аткарбаса күнөөгө батарын айткан. Серега таш сатып аларын, шаарга барып алып келүү гана калганын билдирген. Кары арабакеч ага жок дегенде крест коюуну сунуштаган. Даяр жыгач жок деген жоопту угуп, балта алып токойдон бак кыйып, крест жасоону үйрөткөн.
Таң эрте Серега балтасын көтөрүп токойго барган. Чөптөрдү муздак шүүдүрүм каптап, жалбырактар кыймылсыз турган. Балтанын үнү тынчтыкты бузуп, чамындылар чачыраган. Бир куш бутактан учуп кеткен. Серега ургулай бергенде бактын учу дирилдеп, сөңгөгү качыраган:
Бактын тулку бою солк этти... кайра дароо түзөлө калды. Бир саамга айлана жымжырт боло түштү, бирок бак кайра ийилди, кайра качырады, ошентип бутактарын салбыраткан бойдон ал нымдуу жерге келип сулады.
Андан соң балтанын да, адамдын да үнү басылган. Күн чыгып, туман тараган, шүүдүрүм жаркыраган. Куштар сайрап, тирүү бактардын бутактары жерде жаткан бактын үстүндө термелген.