Өмүр кызык (Лондон)
Өтө кыскача мазмуну
Канаданын түндүгүндөгү ээн тундра. Июлдун аягы, болжолу XIX кылымдын аягы. Эки алтын издөөчү муздак сууну кечип баратканда, бири бутун мертинтип алды. Шериги Билл аны карабай таштап кетти.
Жолоочу жалгыз калып, жашырылган азык-түлүккө жетүүгө аракет кылды. Ачкалыктан бүлдүркөн, камыш тамырын, чийки чабак, чилдин балапандарын жеди. Бир жолу аюу менен бетме-бет келип, качпай туруп аман калды. Адашып, алсырап, алтынын да, огу жок мылтыгын да таштады.
Акыры ал деңиздеги кемени көрдү. Анын артынан ылаңдаган карышкыр ээрчип, өлүшүн күтүп жүрдү. Жолдо ал карышкырлар жеп кеткен Биллдин сөөктөрүн тапты. Эмгектеп жылган жолоочу бир күнү карышкыр колун жалап, тиштей баштаганда ойгонду.
Мына эми акыры анын колу карышкырдын жаак сөөктөрүнө жабышты. Карышкыр бошонуу үчүн дармансыз тырбалаңдады. Бирок адамдын алсыз манжалары жаакты коё берген жок, экинчи колу айбандын мойнуна арта салынды.
Жолоочу карышкырды тиштеп өлтүрүп, канын ичти. Кемедеги окумуштуулар жээкте курттай жылган адамды кемеге алып чыгышты. Ал ачкалыктан коркуп, матростордон сухарь сурап, жашырып жүрдү, бирок Сан-Франциского жеткенче айыкты.
Кененирээк мазмундама
Мазмундаманы бөлүмдөргө бөлүү — шартты.
Биллдин таштап кетиши жана жалгыз калган жолоочунун үмүттүү пландары
Аты аталбаган жолоочу Канаданын түндүгүндөгү ээн талаада оор жүгүн көтөрүп, өзөндү көздөй араң басып келди.
Алдыда анын алтын издөөдөгү шериги Билл баратты.
Экөөнүн тең мылтыгы бар, бирок октору түгөнгөн эле. Жолоочу катылган патрондорун эстеди, шериги жооп берген жок. Алар муздак сууну кечип өтүштү. Ошондо арттагы кишинин буту тайды:
Артта келе жаткан адам жылмакай тегиз ташты басып алганда жыгыла жаздап барып, кыйынчылык менен жер такандап оңоло түшүп, ооруксунгандан катуу кыйкырып жиберди.
Ал бутун кокустатканын айтып кыйкырды, бирок Билл кылчайбай кетти. Жалгыз калган киши коркуп, сууга отура кетип, мылтыгын түшүрдү. Аны кайра таап алгандан кийин өзүн токтотуп, жүгүн сол ийнине жылдырды да, жээкке чыкты. Дөбөдөн ашканда да шериги көрүнгөн жок.
Ал Кичинекей Таякчалардын Өлкөсү аталган көл аркылуу Диз дарыясына жетүүнү пландады. Ал жерде көмкөрүлгөн кайыктын астында патрон, балык кармоочу жабдык, ун, буурчак жана эт катылган эле. Билл ошол жайда күтөт деп өзүн ишендирди. Андан ары экөө Чоң Аюу көлүнөн өтүп, Маккензи аркылуу түштүккө, кыш түшкөнчө азыгы мол соода жайына жетмек. Ушул үмүт менен ал сазды аралап жүрдү.
Ачкалык жана жарааттар: алгачкы түн, жоголгон багыт жана алтын тулуп
Жолоочу эки күндөн бери наар ала элек болчу. Азык катылган жайды ойлоп, жол боюндагы жемиштер менен өзөк жалгаганга аракеттенди:
Улам. улам эңкейип саздак жерге чыккан бүлдүркөн сыяктуу, боз жемиштерди жулуп оозуна салып, шимип чайнап келе жатты. Суулуу бүлдүркөн ооздо бат эрип, тек ачуу катуу данектери гана калат.
Кечки тогузда бутун ташка уруп жыгылып, ошол жерде токтоду. Кургак эңилчектен от жагып, суу кайнатты. Алтымыш жети ширеңкесин кайра-кайра санап, үчкө бөлдү. Ным өткөрбөгөн кагазга ороп, чөнтөгүнө, баш кийимине жана койнуна катты. Бут кийимин кургатып, шишиген кызыл ашыгын одеялдан айрылган кездеме менен таңды. Канаган буттарын да ороп, ысык суу ичип, саатын бурап уктады.
Эртең менен жанында турган бугуну көрүп, огу жок мылтыктын машаасын басты. Бугу качып кетти. Өзү зорго туруп, дөбөдөн айлананы карады, бирок булуттуу асмандан багытын аныктай алган жок. Көл жакын эле болушу керек деп ойлоду. Жүгүн таңып жатып, бугу терисинен жасалган оор тулупту бөлүп койду. Анын ичиндеги алтын он беш кадак тарткан эле. Таштап кетүүгө кыйбай, кайра жүгүнө салды да, аксап жолун улантты.
Ээн талаада азык издөө: чилдер, камыш тамырлары жана качып кеткен чабак
Ачкалыгы бутунун оорусунан да катуу кыйнады. Ал ак чилдерге таш ыргытып, анан боору менен жылып аңдыды. Шымы тытылып, тизеси канап, суу кийиминен үшүсө да токтогон жок. Бир чилди кармай жаздап, куйругунун үч тал жүнүн гана жулуп калды. Кийин бугуларды көрдү, бирок аларды кармай алган жок. Оозуна чил тиштеген түлкүнү кыйкырып үркүттү, ал да жемин таштабады.
Кечке жуук суунун жээгиндеги камыштардын тамырын жулуп чайнады. Алар да курсагын тойгузган жок. Чарчаганына карабай, көлчүктөрдөн бака, жерден курт издеди. Бул түндүк аймактан аларды табуу кыйын экенин билсе да, тамак издегенин токтоткон жок.
Бир чөөттөн кичинекей чабакты көрүп, колу менен кармоого киришти. Сууну ылайлатып, өзү да сууга жыгылды. Күткөнгө чыдабай, челеги менен сууну төгө баштады. Адегенде шашып сузду, кийин өзүн токтотуп, кылдат иштеди. Жарым саатта чөөттү соолтту, бирок балык жок эле. Ал таш арасындагы жылчыктан чоң көлчүккө өтүп кеткен болушу керек болчу. Жылчыкты мурда бекитпегенине өкүнүп, ным жерге отура калды. Балыкка жетем деген үмүтү үзүлгөндө, өзүн токтото албай ыйлады:
Адегенде акырын бышактап, андан кийин айлананы курчаган мээримсиз ээн чөлдү жаңыртып катуу үңүлдөп, өпкө-өпкөсүнө батпай бир топко чейин басыла албай шолоктоду.
Алсыроонун күчөшү: чийки чабактар, карышкырлар жана алтындын жарымын таштоо
Ошол түнү отко жылынып, ысык суу ичти, бирок уктаганда тамактарды түш көрдү. Эртең менен кар жаап, ным эңилчектеги оту өчтү. Ал Биллди да, катылган азыкты да ойлобой, тамак издеп гана жүрдү. Жемиш, камыш тамыры жана азын-оолак кычкыл чөп жеди. Кийинки түнү от жага албай, суу одеялга оронуп жатты. Кар жамгырга айланып, анын үстү-башын дагы суу кылды.
Ачкалыктын катуу кыйноосу бир аз басылганда, Диз дарыясына жетүү оюн кайра эстеди. Буттарын таңып, алтынын дагы ала кетти. Күн көрүнгөндө адашканын түшүнүп, багытын оңдоду. Бирок жүрөгү катуу согуп, деми кысылып, улам эс алууга мажбур болду. Түштө эки чабакты челегине түшүрүп, табити тартпаса да тирүү калуу үчүн чийки жеди. Кечинде дагы үчөөнү кармап, экөөнү жеп, бирин эртең мененкиге калтырды.
Күн сайын баскан жолу кыскарып, тааныш эмес жерлерге келди. Бугулар менен карышкырлар көбүрөөк көрүнө баштады. Акыры тулуптагы алтынын экиге бөлүп, жарымын одеялдын бөлүгүнө ороп, асканын түбүнө катты. Калганын көтөрдү. Патрондорго жетем деп мылтыгын да таштаган жок.
Чилди кубалоо, элестер менен күрөш жана алтындан арылуу
Ачкалык кайра күчөп, жолоочу улам жыгылды. Бир жолу чилдин уясына туш келип, жаңы чыккан төрт балапанды тирүүлөй жеди. Энесине таш ыргытып, канатын жаралады да, артынан кууду. Жолдо саздан башка адамдын изин байкады. Аны Биллдики болушу мүмкүн деп ойлоду, бирок адегенде чилди кармоону чечти. Канаты жарадар куш менен алсыраган адам улам токтоп эс алып, кайра бири качып, бири кубалап жүрүштү.
Караңгы киргенде чил көздөн кайым болду. Жолоочу жүгү менен жыгылып, бетин ташка урду. Ошол жерде саатын бурап, таң атырды. Эртеси Биллдин изин таба алган жок. Шериги да адашып кеттиби деп ойлоду, бирок аны издегенге алы жетпеди. Түштө алтындын дагы жарымын жерге төктү. Кечинде калганын да таштап, одеялдын айрыгын, челегин жана мылтыгын гана алып калды. Эми жүгүн мүмкүн болушунча жеңилдетти.
Анын көзүнө жок нерселер көрүнө баштады. Мылтыгында бир ок калгандай ойдон кутула албады. Ок жок экенин билсе да, үмүтүн баса албай, мылтыгын ачып текшерди. Бош экенин көргөндө катуу капаланды. Бир аздан кийин ошол ой кайра келди да, дагы текшерүүгө мажбурлады. Кээде акылы тунарып, кайда баратканын билбей калды. Ачкалыктын күчөгөн кыйноосу гана аны улам эсине келтирип, кайра жолго түртүп турду.
Аюу менен беттешүү жана бугунун сөөктөрүн жеш
Бир күнү ал алдынан ат көргөндөй кубанды, бирок көзүн сүртүп караганда, маңдайында аны шектүү тиктеп турган чоң күрөң аюу экенин түшүндү.
Мылтыгын көтөрүп, огу жоктугун эстеди да, бычагын сууруду. Адегенде аюуну өлтүрүп жегиси келди, бирок күчү жетпесин сезип коркту. Качса, жырткыч кууп жетерин түшүнүп, ордунан жылган жок. Бычагын кармап, аюуну тике карап, өзү да айбанча ырылдады. Аюу жакындап, арткы бутуна турду, бирок кол салууга батынбай четке кетти. Ал кеткенден кийин жолоочу калтырап жерге кулады.
Эми ал ачкалыктан эмес, жырткычтарга жем болуудан көбүрөөк коркту. Карышкырлар жанынан өтүп, бирок жакындаган жок. Кечинде алар мүлжүп кеткен бугунун музоосунун сөөктөрүн тапты. Өлүмдү ойлоп бир аз тургандан кийин сөөктөгү канды шимирип, кемире баштады. Тиштери сынса да токтободу. Сөөктөрдү таш менен талкалап жутту. Кийинки жаанчыл күндөрдө убакытты эсептебей калды. Жыгылган жерде эс алып, кайра чоң өзөндү бойлоп басты; калган сөөк күкүмдөрүн да жыйнап алды.
Деңиз менен кеменин көрүнүшү: акылдын кайтышы жана оорулуу карышкыр
Күн ачык эртең менен жалпак таштын үстүндө эсине келди. Канча күн өткөнүн билген жок. Алдындагы чоң дарыянын деңизге куюлганын, деңизде кеме турганын көрдү. Адегенде аларды дагы бир элес деп ойлоду. Көзүн жумуп кайра ачканда да көрүнүш өзгөргөн жок. Картаны эстеп, Дизден алыстап, Коппермайнга келгенин түшүндү. Алдында Түндүк Муз океаны, Коронация булуңунда кит улоочу кеме турган эле.
Артынан жөтөл аралаш кышылдаган үн угулду; бурулуп караганда, таштардын арасынан башын салып, алсыз жаткан ылаңдаган карышкырды көрдү.
Акылын жыйып, буюмдарын текшерди. Мылтыгы, бычагы, баш кийими жоголгон, одеялы түгөнгөн эле. Койнуна каткан ширеңкелери кургак, сааты иштеп турган. Шымынын багалектерин айрып, канаган буттарын ороду. Тура албай, эңилчекти эмгектеп чогултуп, от жакты да, челегине суу кайнатты. Андан кийин эптеп туруп, кемени көздөй жылды. Карышкыр артынан ээрчиди. Кечке чейин төрт милдей басты. Түнү жырткычтын жөтөлүн угуп жатып, анын өзү өлгөнчө күтүп жүргөнүн түшүндү. Эртең менен да карышкыр жанында туруптур.
Биллдин акыркы изи жана кемеге жетүү үчүн акыркы аралык
Кийинки күнү башка бир адамдын төрт аяктап жылган изине туш болду. Издин аягында карышкырлар мүлжүгөн сөөктөр жана тытылган алтын тулуп жатты. Бул Биллдин калдыктары эле. Жолоочу шериги алтынын акырына чейин таштабаганын ойлоп күлдү, бирок дароо токтоду. Билл аны таштап кетсе да, ал анын алтынын албоону, сөөктөрүн да шимибөөнү чечип, ары жылды.
Көлчүктөн өзүнүн коркунучтуу кебетесин көрүп чочуду. Андагы балыктарды кармоого алы жетпеди. Сууга түшүп кетүүдөн коркуп, жыгачтарга отуруп агым менен кетүү оюнан да баш тартты. Бир күнү үч, эртеси эки милдей гана жылды. Кийин эмгектеп калды. Бешинчи күндүн аягында кеме дагы жети милдей алыста турган эле.
Кийиминен айрып буту-колун таңса да, артында кандуу из калды. Карышкыр ошол канды жалап келатканын көргөндө, андан мурда өзү чара көрүшү керектигин түшүндү. Экөө бири-бирин аңдый баштады. Ошого карабай, ал жашоо үчүн аракетин улантты:
Өтө каржалса да өмүрдү кыйган жок. Ошондуктан саздак жердин бүлдүркөнү жана чабактар менен өзөк жалгап, суу кайнатып ичип карышкырдан көзүн албай, өлүм менен алпурушуп жүрүп отурду.
Карышкыр менен акыркы күрөш, куткарылуу жана ачкачылыктын калдык коркунучу
Кемеге төрт милдей калганда жолоочунун жылууга да күчү жетпей калды. Ал кыймылсыз жатып, карышкырды күттү. Жырткыч жакындап, бетин, колун жалады. Адам бир нече жолу кармай албай калды, бирок карышкыр колун тиштегенде жаагына жабышты. Экинчи колун мойнуна артып, акыры үстүнө жыгылды. Муунтууга алы жетпегендиктен, тамагын тиштеп, канын ичти. Жарым сааттай кармаштан кийин чалкасынан оодарылып, катуу уктап калды.
Кит улоочу «Бедфорд» кемесиндеги окумуштуулар жээкте деңизди көздөй жылган белгисиз жандыкты көрүп, кайык менен келишти. Ал сүйлөй да, түшүнө да албаган адам эле. Аны кемеге алышты. Үч жумадан кийин ал ыйлап, башынан өткөндөрдү айтып берди. Сөзүнүн арасында энесин, түштүк Калифорниядагы апельсин дарактары өскөн үйүн да эстеди.
Ал оңолсо да, тамак түгөнүп калат деп коркту. Башкалардын жегенин карап, азыктын жетиштүүлүгүн сурап, кампаны жашыруун текшерди. Тамагы чектелсе да семире берди. Кийин анын кеме кызматкерлеринен сухарь сурап, койнуна катып жүргөнү билинди. Койкасынын асты-үстү, матрацы сухарга толгон эле. Акылы ордунда болчу, бирок кайра ачка калуудан сактанды. Окумуштуулар аны тынч коюшту. «Бедфорд» Сан-Франциского жеткенче бул коркунучу басылып, ал кадимки абалына келди.