Каныбек (Жантөшев)/2-китеп/3-бөлүм
«Каныбек» циклынан
Өтө кыскача мазмуну
Алай тоолорунда Каныбек ишенимдүү жигиттерди чогултту. Алар эл эркиндиги үчүн күрөшкө ант беришти.
Ошто ал мурдагы мугалимине, большевиктердин жашыруун өкүлүнө жолукту. Жигиттер бай молдонун үйүнөн басмачыларга катылган куралдарды алып кетишти. Каныбек кызыл отряддын командири болуп, басмачыларды куугунтуктады.
Басмачыларды календер кейпиндеги Камалбек жашыруун башкарды.
Ал корбашы Карабекти Оштон сүрүлгөнү үчүн жемелеп, кызылдарды жок кылууну талап кылды.
Отряддагы бир карыя тыңчы болуп, душманга кабар берип турду. Анын айынан басмачылар буктурмада көп жоокерди кырышты. Камалбек тыңчыга командирди өлтүрүүнү тапшырды, бирок Каныбек ага атылбаган маузер берип сынап, бетин ачты.
Карабектин жигиттери айылдарды талап, элди кырышты. Алар Каныбектин көп жыл мурда жоголгон колуктусун кыйнап, тилин кесишти. Ал жетип келген Каныбекти таанып, каза болду. Көп өтпөй Каныбек өлдү деп жүргөн аялы менен уулун тапты.
Кызылдар басмачыларды курчоого алышты. Карабек менен Камалбек колго түшүп, ревтрибуналга тапшырылды. Бийик жерге кызыл туу сайылганда Каныбек ант берди:
Эчен кылымдан бери эзилген кыргыз эли бүгүн эркиндикке жетип, сиздин жеңиштүү кызыл тууңуздун алдында турушат. Сизге ант беребиз, жолдош ЛЕНИН, кыргыздар сиздин тууну түбөлүккө таза сактап бийик көтөрөт!!!
Кийин эл бейпил турмушка жетип, жеңишти элдик оюндар жана тойлор менен майрамдады. Ал эми Каныбектин уулу жолдоштору менен Ата Мекендин чек арасын кайтарып турду.
Тараулар боюнча толук мазмундама
Капастан чыккандар
Ак сакал карыя Каныбекке кара кашка тулпар сатып берип, аны айыктырып, акыл айтты. Каныбек ага жакшылыгын кантип кайтарарын сурады.
Карыя мындай деп жооп берди:
Жыргал заманды курдуруп жаткан Ленинди көзүбүзгө көрсөтүп, жерге-жээктеги элди бактыга жеткирсеңер, менин карызыман кутулмак тургай, кайта биз силерге карыздар болобуз, айланайын!
Айлуу түндө Каныбекке Чоң-Койчу жана башка ишенимдүү жигиттер келишти.
Каныбек карыяга айылда калып, душмандардын кыймылын байкоону тапшырды. Чоң-Койчу Айдарбектен өч алмайынча жана кызынын дайынын билмейинче аттан түшпөөгө ант берди. Жети атчан жолго чыкканда, карыя алардын артынан көпкө карап турду. Жолдо алар үйдү аңдып жүргөн чалды кармап, катуу эскертип коё беришти. Кийин бир старчыны куралын тапшырууга жана элге тийбөөгө макул кылышты.
Чак-чалакей-будуң-чаң
Ошто кызылдар жана большевиктер тууралуу карама-каршы ушактар тарады: бирөөлөр аларды үй-бүлөнү бузган күч дешсе, башкалар кедейлерди адилеттикке чакырган кыймыл дешти. Басмачылардын кабарлары да күчөп, эл бири-бирине ишенбей калды.
Түшүмсүздүктөн кыйналган эл акыркы буюмдарын сатуу үчүн базарга жөнөштү.
Базарда календер кейпиндеги Камалбек кара сакалчан, бир буту жок кайырчыны күдүктөп жүрдү.
Чынында ал кайырчы Акмат эле; ал жергиликтүү адамдар менен жашыруун жолугуу үчүн кейпин өзгөрткөн.
Акматка бир кызматчы аял бай молдонун үйүндөгү куралдарды эртеси түнү корбашынын адамдары алып кетерин кабарлады. Акмат ишенимдүү жолдошун чакыртып, адамдарды түн ичинде чогултууну тапшырды.
Камалбектин жигиттери кайырчыны издеп базарды ойрондотушту, бирок Акмат кетип калган эле. Камалбек жардамчысын жемелеп, аны таппаса иши оор болорун эскертти.
Ким кимди сокту?
Акматты душмандары аңдып жүргөнүн бир абышка эскертти. Камалбектин жигиттери издеп келгенде, бир орус аял Акматты жоолугу менен жаап, экөө мас адамдардай түр көрсөтүштү; издегендер тааныбай өтүп кетти.
Аял күйөөсү менен Путилов заводунда иштеп, большевиктердин жашыруун уюмуна катышкан; күйөөсү Ошто сүргүндө каза болгон. Ал Акматты жергиликтүү жактоочулар менен байланыштырып жүргөн. Кийин ал Акматты үйүнө киргизип, душмандын кишиси келгенде бактардын арасына жашырды. Ишенимдүү жолдош Акматты жонуна көтөрүп суудан өткөрүп, араба менен алып чыкты.
Шаардан сырт Азиз деген ат менен жүргөн Каныбек аларды тосуп алды. Акмат өзүн Зулфухор деп тааныштырып, жигиттердин арасынан Чоң-Койчуну тааныды. Ал чогулгандарга Кеңеш өкмөтү жана Ленин жөнүндө айтып, эркиндик үчүн күрөшүүгө чакырды жана элге мамилени мындай түшүндүрдү:
Душманга катуу болуу менен бирге, эмгекчи элге жакын болуп, алардын сураган ишин ириде бүтүргүлө. Бирөөнүн бир буюмуна эмес, ачык турган тамагына өлүп баратсаңар да тийбегиле.
Кийин Акмат Каныбекке өзү анын мугалими экенин ачты, эски достор кучакташты. Каныбектин жигиттери бай молдонун үйүнө жашыруун кирип, ээсин тапанча менен коркутуп, бардык курал-жарак менен ок-дарыны алып кетишти. Үйгө кайтып келген календер куралдардын жоктугун билди.
Адашкандар
Каныбектен кабарсыз калган Анархан уулу менен жолдо эс алып, башынан өткөндөрдү эстеди.
Үч ай мурун ал бай жесирге иштеп, үч сом алган. Үйдө жашаган абышка аларды Каныбек жөнүндө шектүү суроолорду берген жуучудан улам суук түндө башка жакка кетүүгө үндөгөн.
Кийин ал боорукер аялдын үйүндө жашап, жазында бир байдын кызынын себин жасады. Бай аз эле акы төлөгөндүктөн, ал уулу менен Лаңгарга жөнөдү.
Жолдо Каныбек жигиттерине аскердик тартипти үйрөтүп жатты. Ал жаш жигитти жолоочулардын кимдигин билүүгө жиберди. Бул жигит Темир эле.
Ал куралчан келгенде, Анархан аны басмачы деп чочуп, өзүнүн ким экенин айтпай, уулу менен жолун улады.
Жоокерлеринин бири аялы дайынсыз кеткенин айтканда, Каныбек сооротуп, өз үй-бүлөсүн эстеп ыйлады. Кийин алсыз бир аял баласын көтөрүп келип, кымыз сурады; койчу ага жаман ниет билдиргенде, Темир ачууланды.
Биринчи ойпоң-тойпоң
Каныбек аттанар алдында жигиттерин чогултуп, алдыда кооптуу иш турганын жашырбай эскертти. Ал мындай деди:
биз азыр бир кыйын ишке барабыз. Алдыга коюлган максатыбыздын ачкычы ушул иш болууга тийиш. Элдин эркиндиги үчүн күрөшүүгө бардыгыбыз ант кылышканбыз.
Басмачылардын башчысы он беш жигити менен бир байдын үйүндө отурганын, аттарын бир киши гана кайтарып турганын бир койчу айтты. Чоң-Койчу жемелегени үчүн таарынып кайтмакчы болгондо, бир карыя аны көндүрдү.
Каныбек жигиттерине тапшырма берип, байдын үйүнө күтүүсүз кирип, отургандарга курал кезеди. Бай тапанчасын сууруп жатканда, ал ага ок атты. Жигиттер басмачыларды куралсыздандырды; Каныбек аларга тынч жашоону же өздөрүнө кошулууну сунуштады. Койчу да аларга кошулду.
Жолдо койчу болгон окуяны катуу согуш деп атаганда, Каныбек муну кичинекей гана ойпоң-тойпоң деди.
Жалгыз карышкыр чабыттаганда
Бай үйүндөгү окуядан кийин айылга ушактар тарады; жабыркаган старчы коркконунан ооруп калды. Таң атканда календер кейпиндеги Камалбек ага келип, жоголгон куралдарды таап, жигиттерин эки күндүн ичинде корбашыга кошууга буйруду.
Кедей үй-бүлөдө Берди аялы жана кызы Жамал менен ачка отурган эле.
Камалбек алардын үйүнө дуба окуган болуп келип, жарадар адамдарды сураштырды, бирок эч нерсе билбей кетти. Берди уулу Темир менен кызыл аскерге кошулуп, буудай менен кездеме алып келип, кайра кетти.
Түнкүсүн басмачылар бир үйдү өрттөштү. Кызыл аскер кийимин кийген эки басмачы Жамалды күч менен алып кетип, энесин атты; жарадар эне аларды чын эле кызылдар деп ойлоду.
Кандуу түн
Карабек корбашы Ошту басып алганда ага көп адам кошулду, бирок кызылдар шаарды кайтарып алып, ал Күлчөгө качты.
Ал манаптарга аскерин азыктандырууну тапшырып, алар элди тоноп, зордукташты.
Каныбектин отряды бир кыштакта таанышы, комиссар Иван Железновдун бөлүгү менен жолугуп, достор кучакташты.
Каныбек айылга чабуул коюп, басмачыларды талкалады; Карабек тоого качты. Басмачылар айылда төрт жигитти атып, эки кыз өз жанын кыйды. Каныбек бай соодагерди камакка алып, байлыгын муктаждарга бөлүп берүүнү буйруду. Эл алдында ал мындай деди:
Бул бактылуу заманыңарды жакшылап күткүлө. Сен орус, сен сарт, сен казак, сен тажик, сен кыргыз дешип бириңди бириң кордобой, бир жеңден кол, бир жакадан баш чыгарып ынтымактуу болгула!
Бир жигит байдын кампасына он басмачы жашынганын билдиргенде, Каныбек отрядын аттантты.
Күтүлбөгөн жоболондор
Каныбек отрядын токойго жашырып эс алдырды. Ал комуз чертип, өз азабынан жаралган күүнү башка бирөө жөнүндө айткандай түшүндүрдү. Жоокерлер командирдин жөнөкөйлүгүн жактырышты.
Медайым Чоң-Койчунун чапанын жамап жатып, анын кызы Каныбектен ажыратылып сатылганын укту. Чоң-Койчу аны кызындай көрүп, орустарга болгон жек көрүүсү жоголду.
Жоокерлер шектүү календерди кармап келишти. Ал өзүн жетим деп тааныштырганда, ак сакал карыя кепилдик берип, аны коё беришти. Чынында ал Камалбек болчу.
Бир жигит Каныбекти издеп жүргөн чоочун баланы кармап келди. Каныбек менен бала бири-бирин тааныган жок; Каныбек аны Ошко кат менен жөнөтүп, баланы өз уулуна окшоштуруп, көзүнө жаш алды.
Ак сакал карыя боз атын тегеретип, басмачыларга жашыруун белги берди. Оштон Капитан аскер менен азык алып келе жатып, буктурмаларды талкалап, Карабекке англиялык чалгынчы календер кейпинде жардам берип жатканын айтты.
Берди келип, кызылдар аялын атып, кызын алып кеткен деп Каныбекти айыптады. Темир аны душмандын иши деп коргоду. Берди Каныбекти көздөй ок атканда, ок ортого түшкөн Темирдин колун жарадар кылды.
Ажыдаардын уюгунда
Берди уулунун өтүнүчү менен бошотулду, бирок кызылдардан өч алуу үчүн корбашыны издеп жөнөдү.
Карабек үңкүрдө жашап, туткун Жамалды тепти; Жамал өч алууну ойлоду. Камалбек Карабекти ийгиликсиздиги үчүн айыптап, кызылдардын башчысы Азиз Ахмедов Карабектин мурдагы кулу Каныбек экенин ачты. Ал бир карыяга кымбат канжар берип, Каныбек менен Капитанды өлтүрүүгө буйруду.
Карабек жолдошторуна кызылдарды жеңгенден кийин аял жана байлык берүүнү убада кылды. Камалбек басмачыларды көчүрүүнү буюрду.
Берди Карабекке уулун кызылдарга болушканы үчүн атканын айтып, жардам сурады. Жамал атасына жолугуп, башынан өткөндү түшүндүрмөк болуп, мындай деди:
Көргөн кордук, тарткан азап, жоготкон намысыма карабастан кызылдардан бирөөнү жолуктуруп ал жайымы айтайын деп он алты күндөн бери чыдадым эле. Кайыр, багыма сизди жолуктурдум.
Берди аны угуп, корбашыны жаман деп ишенген жок. Жамал аскага чыгып, андан боюн таштады. Берди жансыз кызын көтөрүп, өңгүрөп ыйлап жөнөдү.
Кимдин жүрөгү ким үчүн сокту?
Каныбек эки кызыл аскер менен чалгынга чыкты. Ал тоо-таш менен кокту-колот душмандын жашынышына ыңгайлуу экенин ойлоду. Жолдо ал аялча кийинген төрт басмачыга жана жардам сурап келген келинге ишенди. Басмачылар күтүүсүз кол салып, жоокерди өлтүрүштү; Каныбек эки басмачыны өлтүрдү, бирок аны байлап, сабап, кийимдерин тонап кетишти.
Ошол кезде Акмат жана анын тааныштары алыстан келген баланын Каныбектин уулу экенин ырасташты, бирок атасынын ким экенин ага айтышкан жок. Бала энеси менен кызылдар бар деген кабар боюнча үңкүргө келди.
Үңкүрдө басмачылар туткун Каныбекти арчага байлап, мактанышты. Эне менен бала туткунду сабалганынан таанышпай, кызылдын кишиси деп бошотушту: бала басмачынын мылтыгын алып кезегенде, эне арканды кести. Алар куткарган адамдын ким экенин билишкен жок.
Каныбек үңкүрдөгү келин Жамал экенин укту, ага ыраазы болду. Ал качып, жолдон кызыл аскерлерге жолукту. Бала анын үнүн Азиз Ахмедовго окшоштурду, бирок Акматтын катын берген жок.
Кыздарды бекке кордоткон басмачы келинди үңкүрдөгү келин сабады; Каныбек келип аны токтотту.
Дубана дубалаган жерде
Камалбек жергиликтүү жолдорду билген жардамчылары менен куугунчулардан жашынып, Чоң-Бүлөөлүгө жайгашты; бай-манаптар аларды азык-түлүк жана кабар менен камсыз кылышты. Ал басмачыларын эки аскага жашырып, өзү биринчи атмайынча үн чыгарбоону буйруду.
Каныбек эки командирге сак болууну эскерткен, бирок алар чалгынчылардын кабарына ишенип, отрядын андан ары алып жөнөштү. Кызыл аскерлер асканын алдындагы жолго киргенде, басмачылар жапырт ок чыгарып, эки командир аттан кулады. Ак сакал карыя качып кетти, ага эч ким ок атпады.
Жаңы күч келатканын угуп, басмачылар суудан өтүп качканда, жыйырмадайы агып кетти. Каныбек окуяны угуп, курман болгон жолдошторун көмдү. Ак сакал карыя болсо өз колун өзү атып, жарадар болгон түр көрсөттү.
Дарга ойногон жылан
Каныбек менен Капитан отряддагы шектүү жигит жөнүндө сүйлөшүштү. Каныбек Чоң-Бүлөөлүдө курман болгон жолдошторун эстеп ыйлады.
Шектүү жоокер ак сакал карыя болчу. Ал кожоюндарынан Каныбек менен Капитанды өлтүрүү тапшырмасын алган. Канжар алып жакындаганда, Темир аны тапанча менен токтотту. Карыя канжарды белекке алып келе жатканын айтты. Каныбек белекти алып, ордуна ага жети октуу маузерин берди.
Медайым Каныбекке тазалык жөнүндөгү буйругун өзү да аткарбаганын айтып, жемеледи; Каныбек аны Чоң-Койчунун кызындай көрүп, маңдайынан өптү.
Капитан өкүлдөн Каныбектин аялы, уулу жана карындашы тирүү экенин укту; шектүү деп айтылган бала Каныбектин уулу экен. Каныбек кубанычынан бардыгын кучактады.
Бир жоокер отуз куралдуу жигит жана азык-түлүк алып келди. Каныбек менен Капитан ревкомдор чечимдерди элдин жыйынында кабыл алышын кеңеш кылышты. Таңга маал бир карыя басмачылар датканын айылына келип, зомбулук кылып жатканын кабарлады.
Ак сакал карыя арчанын арасынан чыгып, маузерди Каныбек менен Капитанга бир нече жолу басты, бирок ок атылган жок. Каныбек октор атылбай тургандай жасалганын, курал карыяны сыноо үчүн берилгенин айтты. Ошентип, тыңчынын бети ачылды.
Житкен окту атылган ок тапканда
Басмачылар датканын айылына келишти. Карабек жигиттери менен бир жоокердин үйүнө барып, анын аялын атты, уулун өлтүрүп, үйдү өрттөштү. Андан кийин ал кызылдарга кеткен карыянын айылына жөнөдү.
Ал жерде ооруп жаткан карыянын уулунун аялы күйөөсүн таштаган жок. Ажал жакындаганын сезип, ал он тогуз жылдан бери жашырган сырын ачты: ал Чоң-Койчунун кызы жана Каныбектин мурдагы колуктусу эле. Басмачылар күйөөсүн атып, аны сүйрөп чыгышты. Ал Карабекке анын кордуктарын бетине айтып, ага умтулган Карабекти тээп жыкты. Корбашы анын тилин кестирди.
Кызылдар жакындаганда басмачылар качышты. Отряд жетип, медайым аялды дарылады, бирок абалы өтө оор эле. Ал көзүн ачып, атасы менен Каныбекти таанып, каза болду. Каныбек аны күйөөсү менен бирге жерге берип, балдарына кам көрүүгө ант берди.
Кийин Анархан уулу менен келип, алардын балдарына кам көрүүгө даяр экенин айтып, элге өзүнүн Каныбектин зайыбы экенин билдирди.
Касиеттүү ант
Капитан жоокерлер менен Карабектин артынан жөнөп, бузулган көпүрөнү аркан менен калыбына келтиришти; көпүрөнү өзү буздурган бай ажыны кошо алып жүрдү.
Каныбек отряды менен Чоң-Алайга келип, туулган жерин эстеп ыйлады. Темир ага ыйлабоону айтканда, Каныбек жакындарына жолугарына ишендирди. Алар бир кызыл бөлүктүн командири менен жолугушту.
Карабек, Камалбек жана орус полковник азык-түлүктөн кыйналышты. Нааразылык күчөп, бир жигит элге жасалган зомбулукту айтканда, Карабек аны атып салды. Ошол учурда Каныбек, Капитан жана кызыл бөлүктүн командири басмачыларды курчоого алышты.
Көп басмачы багынды; Карабек, полковник жана качмакчы болгон Камалбек кармалды. Каныбек туткундарды ревтрибуналга тапшырууну чечти.
Кызыл туу сайылганда, Анархан уулу менен келди. Эл датка камакка алынганын укту. Каныбек ант берип, кыргыздар кызыл тууну бийик сактаарын айтты.
Бактын элеси
Эл жашыл дөбөгө чогулуп, жеңишин майрамдады. Железнов, Каныбек жана башкалар элдин шаңына күбө болду. Жаңы муун чек араны кайтарып турду.
Өкүрүп ыйлаган эркектин, чачын жайып, бетин тытып сыздап кошкон аялдын үнү угулбайт. Башын жерден албаган, кылымдар бою зарлаган, даражалууларды тике карай албаган, кадамы кайгы, суусуну көз жашы болгон муңдуу эл бүгүн жок.