Каныбек (Жантөшев)
Өтө кыскача мазмуну
Кыргыз тоолорундагы жакыр айыл, болжолу менен XX кылымдын башы. Кулдун уулу Каныбек Сансызов байдын коюн кайтарып, ата-энесин кулчулуктан куткарууну эңсеген.
Атасын Кашкар соодагерине байгеге беришкенде, атасы каршы чыгып, жүз камчы жеп каза болгон. Каныбекти Кашкарга алып кетишкен. Ал жакта аны үйдөгү Анархан аттуу кыз сүйүп, өлүмдөн сактап калган.
Кийин Каныбек Алайдагы Айдарбек даткага кул болуп өткөн.
Ал жерде комуз тартып, ырчы катары таанылган. Койчунун кызына үйлөнгөн, бирок аялын тартып алышып, өзүн Кашкарда камашкан. Эмчектеш иниси аны куткарып, Каныбек Анарханга үйлөнгөн. Жакыр айылдын элүү башы болуп, зулумдарга каршы чыкканда, аны алдап карматып, Сибирге сүргүнгө айдашкан.
Сүргүндө ал саясий туткун менен дос болуп, жолдоштору менен качып чыккан. Согуштан кийин мекенине кайтып, үй-бүлөсүн издеген. Басмачылардын жашыруун жетекчиси аны өлтүрмөк болгон, бирок достору жашырып калышкан.
Каныбек кызыл отряд түзүп, датканын уулу болгон басмачы корбашыга каршы салгылашкан. Туткунга түшкөндө аны тааныбаган Анархан менен уулу бошоткон. Акыры үй-бүлө кайра биригип, басмачылар талкаланып, Айдарбек камалган. Жеңиш күнү Каныбек эл атынан ант берген:
Эчен кылымдан бери эзилген кыргыз эли бүгүн эркиндикке жетип, сиздин жеңиштүү кызыл тууңуздун алдында турушат. Сизге ант беребиз, жолдош ЛЕНИН, кыргыздар сиздин тууну түбөлүккө таза сактап бийик көтөрөт!!!
Эзилген эл эркиндикке жеткенин шаңдуу майрамдаган.
Китептер жана бөлүмдөр боюнча кеңири мазмундама
Китептердин жана бөлүмдөрдүн мазмундамадагы аталыштары — шарттуу.
Китеп 1. Кулдуктун азабы жана эркиндик үчүн алгачкы күрөш
Бөлүм 1. Кулдуктагы балаңдык: Сансыздын өлүмү, эне-баладын ажырашы жана Алайга жөнөө
Каныбек Сансызов Улуу-Чатта кул болуп жашаган ата-энеси менен туруп, кожоюнунун коюн кайтарган.
Ал атасын жана энеси Ажарды кулчулуктан куткарып, атасынын туулган жери Алайга жеткирүүнү эңсеген.
Бир көрпө үчүн алынган карыз жыл сайын көбөйүп, үй-бүлө эмгеги менен да андан кутула алган эмес. Кожоюндун агасына берилген чоң аштын чыгымы жакырларга жүктөлгөн. Мал таба албагандар балдарын кызматка берип, жаңы карызга батышкан. Ашта адамдар сайыштан өлүп, жарышта балдар менен аттар майып болушкан. Кашкарлык соодагер байгеге коюлган Каныбектин атасын тандаган. Үй-бүлөсүн таштап кетүүгө каршы чыккан атаны жүз камчы урдурушкан. Ал жаралуу, катуу жөтөлгөн абалда үйүнө кайтып, көп өтпөй каза болгон. Ага акысыз жаназа окууга молдо да келбей койгон.
Сөөктү атасынын досу аз гана кишинин жардамы менен жерге берген. Каныбек байдын өлүмү менен кулдун өлүмүнө эки башка мамиле жасалганын көргөн. Атасынын досу өзүнүн да, башка жакырлардын да эрки жок экенин түшүндүргөн:
Мына бул жаман кара алачыктарда жашагандардын кимисинде эрк бар? Эч кимисинде... кул деген атыбыз болбогону менен, кул болуп келген Сансыз, Ажардан өтө кеткен кул биз болобуз.
Атасынын ордуна соодагерге Каныбек берилери билингенде, досунун үй-бүлөсү эне-баланы качырган. Жолдо Ажар аскадан кулап, кийин экөөнү карышкырлар курчаган. Жалгыз мергенчи аларды куткарып, тамак берип узаткан. Бирок чек арага жакындаганда куугунчулар кармашкан. Ажарды аркан менен сүйрөп жарадар кылып, Каныбекти Кашкарга алып кетишкен. Ал жакта соодагердин энеси баланы сабап, күнү-түнү жумшаган. Ага кары кызматкер менен үйдөгү улгайган аял гана кам көрүшкөн.
Үйдөгү Анархан аттуу кыз Каныбекке жакын болуп, энесинен калган ак жоолугун берип, аны өз энесинин белегиндей сактоону суранган.
Кыз менен жакындашканы үчүн кожоюн Каныбекке өз көрүн каздырып, атып салмак болгон. Ошол учурда Алайдагы даткадан баланы сураган кат келип, өлүм токтотулган. Кийин аялдар анын чайына уу кошушканда, Анархан белги берип сактап калган. Каныбек кары кызматкер коштогон кербен менен Алайга жөнөгөн. Жолдо атасынын досунун качып кеткен үй-бүлөсүнө жолугуп, энесин табууну өтүнгөн. Улуу-Чатта эски конушка кетип, атасынын мүрзөсүн да, энесин да таба алган эмес. Качып кетүүгө мүмкүн болсо да, камкор карыяны жоопко калтырбоо үчүн кербенге кайтып келген.
Бөлүм 2. Алайдагы кулчулук, Бегайымга сүйүү жана туугандары менен жолугушуу
Алайда Каныбек Айдарбек датканын колуна өтүп, күнөөсүз адамдын ууру делип сабалганын көрүп, адилеттик таппай калган.
Датка аны улгайган койчуга кошкон. Койчу менен аялы баланы өз уулундай багышкан. Алардын кызы Бегайым да ага жардам берип, жакын болуп калган.
Койчунун кайнатасы Каныбекке комуз, чоор үйрөткөн. Бала айылга келген эшендердин алдамчылыгын ачкан, бирок датканын үйүндөгү кордук токтогон эмес. Кышында жаңы кийимин чечтирип коюшуп, бутун үшүк алган. Бегайым аны багып, жаңы комуз тартуулаган. Айылга келген жаш мугалим ага кат таанытып, орус адабияты жана эркиндик үчүн күрөшкөндөр жөнүндө айтып берген. Мугалим өзү да куугунтукта жүргөн. Айдарбекке жеткен жалаалуу каттан кийин полиция аны кармоого келгенде, Каныбек белги берип эскерткен. Ок тийген мугалим арчалардын арасына качып кеткен.
Каныбектин ырчылыгы, күүлөрү элге тараган. Ал койчу досторун чогултуп, оюн уюштуруп, тамагын бөлүшүп турган. Аларга чоор тартып берердин алдында өзүнүн гана эмес, бардык койчулардын эрксиз турмушу тууралуу айткан:
Башта эрк, колдо бийлик жок. Кулубуз да кул, кул эмесибиз да кул болгон, күнү-түнү ыйлап-сыктаган, куур тон, куур шымдын ичинен чыкпаган же зарыбызды бирөө укпаган шордуу койчулар бизбиз, курбулар!..
Тойдо өгүз минип барган Каныбек улак тартышта жеңип, кийин жылкычы болгон. Койчунун үй-бүлөсү Бегайымды ага берип, никесин кыйдырган. Экөө азат болуп жашоону эңсешкен. Жылкыга тийген уурулар Каныбекти оор жарадар кылышкан, жакындары аны айыктырышкан. Кийин бир болуштун кызы аны кул деп кемсинткенде, Каныбек ыр менен жооп берген. Болуш жиберген сабоочуларды жеңсе да, бийлер аны күнөөлөп, айып салышкан. Айыпка Бегайымды алтымыштагы байга беришкен. Каныбекти сабап, алачыгын өрттөшкөн. Ал айыккан соң датканын күлүгүн минип, Бегайымды алып качкан.
Куугунчулар экөөнү кармап, Бегайымдын чачын кыркып сабашкан. Достору Каныбекти бошотушкан, бирок аялы дайынсыз жоголгон. Жакындарын издеп кеткен Каныбек жолдо уулу тогуз жашында байгеге берилген кул карыя менен кемпирге жолуккан. Алар өзүнүн чоң ата-чоң энеси экенин түшүнсө да, куугундан коркуп кимдигин жашырган. Атасынын өлүмүн күү менен угузуп, небересин алып келүүгө убада берген. Кийин мурдагы куткаруучу мергенчисине жолугуп, үңкүрдөн Ажарды тапкан. Эне-бала он жылдан кийин көрүшкөн. Ажардын кичүү кызы да болгон. Алар куугундан аралга жашынышкан, бирок душмандар кайра жакындаган.
Бөлүм 3. Алымдын куткаруу аракети, Кашкардан качуу жана Каныбектин кайра камалуу
Каныбек кайра кармалып, күлүк ат үчүн Кашкарда камалган. Аны куткарууга атасынын досунун уулу, эмчектеш тууганы Алым барган.
Алым малай болуп кирип, Каныбек жаткан түрмөнү тапкан. Кытай досу жана дагы бир жолдошу менен кароолчуларды басып, дубалды тешүүгө аракет кылышкан. Атышууда үчүнчү досу кармалып, кыйноодон өлгөн. Кытай досу ооруп калганда Алым атын сатып, дарыгер алып келип баккан. Андан соң бир соодагерге ат багуучу болуп кирген. Анын аялы Каныбекти сүйгөн Анархан болуп чыккан. Алым адегенде өз максатын жашырып, кыздын өткөнүн жомок сымал айтып берген. Анархан сүйгөнүнүн тирүү экенин укканда, аны бошотууга байлыгын аябай турганын билдирген. Үйдөгү жетим кызматчы кыз болсо Алымды сүйүп калган.
Достор таасирдүү кожого белек берип, түрмөдөгү кызматкерге жетишкен. Алым Анархандын өтүнүчү менен базарда зордоп сатылып жаткан жетим кызды да куткарган. Кожо менен анын таанышы кыздарга үйлөнүүнү көздөшкөндө, достор той чыгымы деп алардан акча алышкан. Ошол акчага үч туткунду чыгарууга келишишкен. Кызматкер Каныбекти жана дагы эки кишини бошоткон, бирок кароолчуну өлтүрүп, кылмышты күнөөсүз ачкыччыга оодарган. Ачкыччыны асышкан. Достору бул арада он айлык камактан кургак учукка чалдыккан Каныбекти шаар сыртында жашырып дарылашкан.
Анархандын туугандары шектене баштаганда жашынуу коркунучтуу болгон. Каныбек Бегайымдын өлүмү аныкталмайынча үйлөнүүдөн тартынган, бирок аны табышпаганы жана өлтүрүлүшү мүмкүн экени айтылган. Акыры ал Анарханга, Алым кызматчы кызга үйлөнгөн. Достору менен коштошуп, алар Какшаалга качышкан. Ал жакта да артынан каттар келгендиктен, туугандары менен башка конушка көчүшкөн. Жакыр айыл Каныбекти элүү башы кылып тандаган. Ал соода, аңчылык аркылуу элдин тиричилигин оңдогон. Камактан бир бутунан ажырап чыккан мурдагы мугалимин алдырып, багып дарылаган.
Мугалими элди бириктирип күрөшүүгө үндөгөн. Көп өтпөй Бегайымдан жашыруун кат келип, анын тирүү экени, Каныбекти өлдү деп угуп, башка адамга турмушка чыкканы билинген. Ал Айдарбек даярдаган куугун жөнүндө эскерткен. Каныбек ашыкча салык талап кылгандарды жөө кетирген. Полиция келгенде жолдоштору менен тосуп, датканын уулун туткунга алган. Айдарбек кечирим сурап, ант бергенде аксакалдардын сөзү менен уулун бошоткон, бирок датка өч алуу оюнан кайткан эмес.
Атаандаш болуш Каныбек менен кудалашып, ишенимине кирген да, кеңешке чакырып полицияга карматкан. Коргонууга берген тапанчасы атылган эмес. Ош түрмөсүнөн Каныбек жакындарына ыр түрүндө кат жазып, аялына уулун багууну тапшырган. Өз аракеттерин кайра ойлоп, мындай жыйынтыкка келген:
Жалгыз гана мен эмес, Набактын ичи толуптур! Эми жаңы түшүндүм, Каталык менден болуптур. Менин кылган иштерим, Түбү чийки чала экен, Көксөгөнгө жетүүгө Башкача жол бар экен!..
Китеп 2. Сүргүн, качуу жана басмачыларга каршы күрөш
Бөлүм 1. Сүргүндөгү азап, үй-бүлөнүн кайгылуу тагдыры жана түрмөдөн топтошуп качуу
Каныбек камалгандан кийин айылды оорулар менен ачарчылык каптаган. Ажар уулун көрө албай каза болуп, келинине, небересине жана кызына кам көрүүнү жакындарына аманат кылган. Анархан баласы менен Каныбектин карындашын алып, Алымга кошулуп Ошко барган. Түрмөдөгү күйөөсүнө жардам берүүгө жасаган аракеттеринен майнап чыккан эмес. Акыры туткундарды Сибирге айдап жатышканын угуп жетип барышкан. Каныбек чынжырланган он эки кишинин арасында болгон. Ага чуркаган карындашын күзөтчү түртүп жыгып, бетин канаткан. Ал жакындары менен алыстан коштошкон:
– Бардыгыңан айланайын!.. кош болгула!.. жыйырма жылга кеттим! Үмүт үзбөгүлө, келермин! – деди.
Бирок анын «үмүт үзбөгүлө, келермин» деген сөзү өтө бош, жашыган үн менен чыккандыктан акыры угулбай да калды.
Иркутскинин түндүгүндө Каныбек ар улуттагы туткундар менен жашаган. Алардын арасында саясий сүргүнчү Сергей Иванович Железнов — Капитан да болгон.
Туткундар бири-бирин таштабоого ант беришкен. Оорулуу жолдошун жумушка кезектешип көтөрүп барышып, ал каза болгондо сөөгүн оюлган карагайга жаткырып көмүшкөн. Капитан саясий китепчелерди окутуп, достору менен жашыруун байланышкан. Нанга катылган кат жана геолог кейпинде келген тилектештер жеткирген гезиттер аларга кабар алып келген. Каныбек сегиз жыл бою үй-бүлөсүнөн кабар алган эмес. Ал ырдап, жумуштун үнүнө кошуп досторунун кишен өгөөлөгөнүн жашырган.
Ошто Анархан башка ат менен жашынып, Алымдын аялы менен тигүүчүлүк кылган. Байдын уулу аны ортомчу аял аркылуу алдап карматканда, сүргүндөн кайткан уйгур досу куткарган. Ал Каныбектин катын да жеткирген. Алым ооруп, буту баспай Кашкарга дарыланууга кеткен, аялы аны күтүп жүрүп каза болгон. Анарханды агасы издей баштаганда достору балдары менен шаардан алып чыгышкан. Каныбектин карындашы уйгур досуна турмушка чыккан. Баары дыйканчылык кылышкан, бирок бай түшүмдүн дээрлик баарын алган. Кийин уйгур досун жалган карыз менен байдын уулунун ордуна кара жумушка жөнөтүшкөн. Анарханды байга, карындашын старчыга бермек болушканда, аялдар баланы алып качышкан.
Сүргүндө отуз жети туткун качкан, бирок көбү кайра кармалган. Каныбек менен Капитан тилектеш дыйкандын жардамы аркылуу начальниктин үйүнө кирип, туткундарды бошотуу буйругун жаздырышкан. Кароолчуларды куралсыздандырып бекитишип, оорулууларды арабага салып, баарын алып чыгышкан. Качкындар темир жолдон алыс жүрүшкөн. Капитан ооруп калганда Каныбек эки казак аялдын үйүндө калып, иштеп акча таап, досун беш ай баккан. Айрым жолдошторунун өлгөнүн же кармалганын угушкан. Капитан оңолгондо аялдарга ыраазычылык билдирип, кайра жолго чыгышкан.
Бөлүм 2. Кайтуу жолундагы жаңы доор, үй-бүлөсүн издөө жана душмандардын жашыруун амалы
Кийин согушка катышып, жарадар болуп, госпиталда дарыланган Каныбек поезд менен мекенине кайткан. Жолдо сабалып жаткан көчө балдарын коргоп, аларды вагонго жайгаштырган. Чиновниктер менен кагылышта курал колдонгону үчүн комиссардан эскертүү алган. Аны колдогон аял мурда жарадар кезинде госпиталга жеткирген адам болуп чыккан. Ошто Каныбек ачка балага жардам берген. Ал өз уулу болгон, бирок экөө таанышкан эмес. Бала жакындарынын өлүп, аялы менен уулунун дайынсыз кеткенин айтып, Каныбекти катуу кайгырткан.
Бала окуяны энесине айтканда, Анархан жолуккан адамы атасы экенин түшүндүргөн. Алар түнү бою издеп, таппай калышкан. Каныбек Лаңгарга кетип, эски досунун алачыгына туш болгон. Өзү белек кылган бычактан досун тааныган. Кийин Бегайымдын ата-энеси келип, күйөө баласын кучактап ыйлашкан.
Кызынын дайынын билбеген энеси жоголгон жакынын күтүүнүн азабын айтып, Каныбек менен кайгысын бөлүшкөн:
Өлгөндүн күйүтү жаман эмес, тирүүнүн күйүтү жаман экен, ай! Бирөөнүн бирдемеси өлсө кайгырат, ыйлайт... колунан келген сыйын кылып көөмп коёт... бара-бара унутуп сууп калат...
Каныбектин санындагы эски жарасы күчөп, кары дарыгер дарылаган. Достору азык ташып, жашырышкан. Ошол аймактагы бай жана бийликтегилер менен байланышкан Түнкатар молдо аны издөөгө тартылган.
Ага календер кейпинде жүргөн Камалбек кат, акча берип, большевиктерге каршы адамдарды чогултууну тапшырган.
Молдо менен миң башы Каныбектин досун айылдарды коргойсуң деп алдап, жигит топтоого көндүрүшкөн. Анын байланыштары аркылуу Каныбекти тапмак болушкан. Дарыгер менен ишенимдүү жылкычы муну сезип, оорулууну бороондуу түндө башка үйгө көчүрүшкөн. Аны дудук көзү ачык деп көрсөтүп, тинтүүгө келгендерден жашыруун ороого жашырышкан. Камалбек издөөчүлөрдү шаштырып, Каныбек элди большевиктерге ээрчитерин эскерткен. Жылкычынын атасы молдонун сөзүнө ишенип, Каныбекти жашырган жубайларды өлтүрүүгө камынган.
Бөлүм 3. Кызылдарга кошулуу, басмачыларга каршы салгылаш жана үй-бүлөсү менен кайра бирикүү
Айыккан Каныбек кайын атасы жана ишенимдүү жигиттери менен аттанган. Мурдагы мугалими кайырчы кейпинде жашыруун иш жүргүзүп, алар менен байланышкан. Ал Кеңеш өкмөтү тууралуу түшүндүргөн. Жигиттер бай молдонун үйүнөн куралдарды алып, Каныбек отряд түзүп, аскердик тартип үйрөткөн. Ал Азиз деген ат менен жүргөн. Анархан уулу менен жакын жерден өтсө да, куралчандардан коркуп кимдигин жашырып, дагы жолугушпай калышкан. Каныбек басмачыларды куралсыздандырып, багынгандарга тынч жашоону же өзүнө кошулууну сунуштаган.
Айдарбектин уулу Карабек басмачы корбашы болуп, Ошту убактылуу ээлегенден кийин кызылдардан качып, айылдарды талап жүргөн.
Каныбек Капитандын бөлүгү менен кошулуп, Карабектин адамдарын талкалаган. Басмачылар кызыл аскер кийимин кийип, жылкычы жигиттин энесин атып, карындашын уурдап кетишкен. Атасы кызылдарды күнөөлөп Каныбекке ок атканда, ортого түшкөн уулу жарадар болгон. Кийин кызын Карабектен тапса да, анын сөзүнө ишенбей койгон; кыз аскадан боюн таштаган. Камалбек корбашыга каршы турган командир мурдагы кул Каныбек экенин ачкан. Ал отрядга кирген ак сакал тыңчыга Каныбек менен Капитанды өлтүрүүнү тапшырган.
Каныбек чалгында алданып туткунга түшкөн. Анархан менен уулу үңкүрдөн сабалган туткунду тааныбай, кызылдардын адамы деп бошотушкан. Ал да аларды тааныган эмес. Кийин Капитан баланын Каныбектин уулу экенин жана үй-бүлөсү тирүү экенин билдирген. Ошол аралыкта Камалбектин буктурмасынан кызылдардын эки командири курман болгон. Каныбек ак сакал тыңчыга атайын атылбай турган курал берген. Карыя аны менен Каныбекти жана Капитанды атмак болгондо кармалган. Камалбектин календер кейпиндеги англиялык чалгынчы экени да маалым болгон.
Карабек айылда Бегайымдын күйөөсүн өлтүрүп, өзүнүн кордугун бетине айткан аялдын тилин кестирген. Кызылдар жеткенде ал атасы менен Каныбекти таанып каза болгон. Каныбек жубайларды бирге көмүп, балдарын багууга ант берген. Келген Анархан өзүн анын аялы деп тааныштырып, жетимдерди кароого макул болгон. Үй-бүлө кайра бириккен.
Чоң-Алайда кызылдар басмачыларды курчап, Карабекти, Камалбекти жана орус полковнигин кармашкан. Аларды ревтрибуналга өткөрүшкөн. Айдарбек да камалган. Каныбек кызыл тууну сактоого ант берген. Анархан менен уулу кошулган эл жеңишти майрамдаган:
Өкүрүп ыйлаган эркектин, чачын жайып, бетин тытып сыздап кошкон аялдын үнү угулбайт. Башын жерден албаган... даражалууларды тике карай албаган, кадамы кайгы, суусуну көз жашы болгон муңдуу эл бүгүн жок.