Каныбек (Жантөшев)/1-китеп/2-бөлүм
«Каныбек» циклынан
Кыскача мазмуну
Кул бала Каныбек Айымбачанын калыңына берилип, Алайдагы Айдарбек датканын айылына келди.
Датка аны кой кайтарууга салды. Каныбек анын адилетсиздигин, үй-бүлөсүнүн кордугун көрдү.
Чоң Койчу, анын аялы жана кызы Бегайым жетим балага камкордук көрсөтүштү.
Бегайымдын таятасы Каныбекке комуз менен чоор үйрөттү, айылга келген молдо аны окутту. Каныбек ырчы, комузчу катары таанылды. Бегайым ага комуз тартуулап, экөө сүйүшүп калышты. Айымбачанын тоюнда улак тартып, эрдик көрсөткөн Каныбек жылкычы болду, ал эми Чоң Койчу кызын ага берди.
Бир түнү уурулар жылкыга кол салып, Каныбекти оор жарадар кылышты. Кийин болуштун кызы аны оюнда кул деп кемсинтти. Болуш жиберген үч жигитти жеңгени үчүн бийлер Каныбекке эки тогуз айып салышты. Мүлкү жок жигитке алар мындай дешти:
Сен эки тогузду таба албасаң, биз оңой гана таптырабыз! Молдокем бир аят окуса катыныңдын башы ачылат. Отурган чалдардын бирине токолдукка берсек, эки тогуз төлөйт
Айдарбектин буйругу менен Каныбекти сабап, алачыгын өрттөштү, ал эми Бегайымды бай карыяга күчтөп беришти. Каныбек датканын Ак-Жал атын минип качты. Бегайымды алып кетмек болгондо экөө кармалды. Достору бошоткон Каныбек кайра качты, ал эми Бегайым дайынсыз жоголду.
Жолдо Каныбек чоң ата, чоң энесине жолукту, бирок куугундан чочулап, өзүн тааныткан жок. Андан соң ал үңкүрдө жашынган оорулуу энесин жана карындашын тапты. Бир күнү алар жашынган аралды куугунчулар курчап келишти.
Бөлүмдөр боюнча кененирээк мазмундама
Чом жоголгондо
Алай талаасындагы айылга келген Каныбек эч ким менен сүйлөшө албай, элден обочо жалгыз отурду.
Айылдын башчысы Айдарбек датка эки аялы менен жашачу: улуусу Салтанат, кичүүсү Эркеайым эле.
Кашкардан келген жүргүнчүлөрдүн атынын чому жоголду. Салтанат муну Айдарбекке айтты, датка болсо айыл үчүн уят деп, старшыны чомду таап келүүгө жөнөттү. Старшы бети-башы канаган бир кишини ууру деп ээрчитип келди. Казы аны тогуз айып төлөп, эртеси айылдан көчүп кетүүгө өкүм кылды. Каныбек күнөөсүз адамдын сабалганын көрүп, Алайдан издеген адилеттүүлүктү таппай, терең ойго батты.
Чоң койчу менен Каныбек
Каныбек Айдарбектин колунда кой кайтара баштады. Датка аны жашы өтүп калган Чоң Койчуга тапшырды.
Чоң Койчунун аялы менен кызы Бегайым Каныбекти өз баласындай карашты.
Ал Катын-Арт тоосунун аты тууралуу уламышты да айтып берди.
Чоң Койчу жетим өскөнүн, көп кордук көргөнүн айтып, сабатсыздыкты сокурлукка салыштырды. Ал Каныбекти окууга жана өнөр үйрөнүүгө үндөп, мындай деп насаат айтты:
Ушак айтып, ууру кылуудан, акты кара деп, караны ак деп жалаа жабуудан, бирөөгө жамандык кылуудан, адамдын акысын жештен намыс кыл, асты өнөр үйрөнүүдөн намыс кылба, балам.
Анан ал кайнатасынан үйрөнгөн комузун чертип, Каныбектин көңүлүн көтөрдү.
Эшендердин кылыгы
Букарадан жети эшен келип, айылдын аялдары тумар жаздырууга чогулушту. Эшендердин бири китебин бетине кармап, адамдардын сырын билем деп, бир аялдын атын, күйөөсүнүн атын айтты, анан аны башка эшенге жакын болгон деп жалаалады.
Башка сөздөрү чын болгондуктан, эл жалаага да ишенди:
Жалгыз гана, мында турган аял, эркектер, Санамбүбүнүн Сабыржан деген кырсыктуу эшенге жакын болгонун же болбогонун билишпейт. Бирок, башка айткандарынын бардыгы чын болгондуктан, аялдар муну дагы чындыкка чыгарышты.
Кордукка чыдабаган аял асынып өлдү, эл болсо эшендерди ыйык санай берди.
Кечинде Каныбек үйдүн артында Эркеайым менен эшендин өбүшкөнүн көрүп калды. Эшен сырын ачып коёт деп корккондон, Каныбектин артынан котур кара мышык жүрөт деп айтты, ал эми бир жигит баланы камчы менен чаап кууп чыкты.
Түндө Каныбек эшендин чапанын жулуп алып, мышыкты ойлоп тапканын мойнуна алдырды. Эшен жүз сом берип, чапанын алып качты, бирок эл аны кармады. Анын китеби элдин аты жазылган тизме экени ачылып, эл эшендерди сабады.
Жалгыз кызынын өлүмүн угуп келген ата-энесинин боздогону баарын ыйлатты.
Көкөй кести
Күздө кой кыркым башталганда, Айдарбектин коюн кыркып, жүн алуу үчүн кедейлер келишти. Алардын арасында Чоң Койчунун кайнатасы Жума бар эле.
Жума Каныбекке чоор менен комуз үйрөткөн, ал эми бала күндүз кой кайтарып, кечинде от жаккан.
Бир күнү от жагып жатканда учкун датканын кызына тийип, ал Каныбекти тилдеп, кыпчуур менен чапты. Ыйлаган баланы короонун четинде күткөн Жума комуз чертип, жанына кедейлер чогулду.
Жума «Көкөй кести» күүсүн чертип, мындай деди:
Азыр мен да зардуу, сиз да зардуу... Ушул бизге окшогон зардуу- лардын армандуу башынан, агызган кандуу жашынан жаралган «Көкөй кести» деген күүнү угуңуз!
Күү зомбулук көргөн адамдардын арманынан жаралганы үчүн угуучулар ыйлады, Каныбек кулдарды, боздогон энесин жана таяктан өлгөн атасын эстеди.
Тартуу
Эл кыштоого көчүп, кар жааганда Каныбек эски тон, шым жана чокой менен суукта калды. Чоң Койчу ага жаңы кийим тиктирди, бирок Салтанат кулга жаңы кийимдин кереги жок деп, аны чечтирип койду. Эркеайым да аны жактаган жок.
Бир күнү кечинде Бегайым отту чоң жаккан. Сууктан оозу карышкан Каныбекке ал жардам берип, бут алдына чок жайды. Жылынган Каныбек эски комузду карап үшкүрүндү.
Бегайым аны тамашага салып, жүктүн артынан кызыл арчадан жасалган, күмүш менен кооздолгон жаңы комузду алып чыгып, тартуулады. Каныбек өзү чыгарган жаңы күүсүн ага тартуу кылып, күүнү дүйнөнүн кызыгын чогуу көрүү тилеги айтылган ыр менен аяктады.
Бегайым ыраазычылык билдирип, дагы бир нерсе айткысы келсе да, уялып айта алган жок.
Эр чегишпей бекишпейт
Айдарбек датканын айылына жаш Акмат молдо келип, балдарды окутуп калды.
Ал садака менен жаназа акысын албай, орусча жакшы билсе да, тилмечтикке кызыкпады.
Каныбектин бутун үшүк алганда, Чоң Койчу аны козунун куйругу менен дарылады, ал эми Салтанат аны Акматтын отун жагууга жумшады. Бегайым ага жардам берип, төшөгүн салды.
Каныбек молдолордон көңүлү калгандыктан ачылчу эмес, бирок күүсүн уккан Акмат ага ыраазы болуп, акырындап ишенип, өз таржымалын айтып берди.
Акмат сегиз жашында ата-энесинен ажырап, орус адвокатынын үйүндө өстү. Үй-бүлө аны Алеша деп атап, жакшы карады, ал эки жылда орусча үйрөндү. Аны баккан старшы кайтарып алууга аракет кылса да, сот Акматка өзү тандоого уруксат берди, ал орус үй-бүлөсүн тандады.
Ташкентте адвокат аны орус жазуучуларынын китептери менен тааныштырып, жашыруун уюмга киргенин айтты. Адвокат камалганда Акмат качып, бир нече жерде балдарды окутту, бирок куугунтуктан улам Айдарбекке келди. Ошто мурдагы старшы аны өлтүрүүгө аракет кылган эле.
Акмат сырын сактоону суранып, Каныбекти окутууну сунуштады. Каныбек сүйүнүп, «Көкөй кести» күүсүн ойноду, ал эми Акмат ата-энесин эстеп ыйлады.
Кыз, келиндер эңсегенде
Каныбектин ырчылыгы жөнүндө кабар айылдарга тарап, кыз-келиндер Бегайым аркылуу сүйлөшүп, аны ышкын өскөн жакка кой кайтартып чыгарышты. Ышкын терген кыз-келиндер тоого чогулушту.
Каныбек таштын түбүндөгү кызгалдакка топурак үйүп койгонун эстеди: гүлдүн бир сабагы куураса да, калганы жанданган. Ал үшүккө алдырган бутун ойлоп, Чоң Койчунун үй-бүлөсү багып-көрбөсө, өлмөк экенин түшүндү.
Кыз-келиндер келгенде шайыр бир келин Каныбекти өптү, ал өзгөчө Бегайымдан уялды. Каныбек жер-суу, сүйүү жана өз арманы жөнүндө ырдады, айрым аялдар ыйлашты.
Досу Жапек менен койду көздөй бара жатканда Каныбектин кесилген чыпалагынан кан кетти. Айылда бир киши колуна союл алып ага тап берди, бирок тийгизе албай жерди чапты.
Чатактын себеби ушак эле: бир келин тоодогу окуяны бурмалап, күйөөсүнө келин Каныбекке ашык деп айткан. Кийин чындык ачылып, киши жаңылышканын мойнуна алды.
Эртеси Айдарбек ал кишини Каныбекти урду деп айыптады, анткени ат чабышта Ак-Жалды жыккан ошол кишиден өч алгысы келген. Акмат чындыкты жактаса да, датка аны токтотту, миң башы айыпкерге үч тогуз айып салды.
Чагым
Манаптар, молдолор жана ажылар Акматты орусча жашоого көнгөн киши деп жамандашты. Акмат Айдарбектен кетүүгө уруксат сурады, датка каршы болгон жок, ал эми жолго даярданды.
Буту шишип, балдак менен жүргөн Каныбекти Акмат арчанын арасына ээрчитип барып, Пушкиндин китебин көрсөттү. Бала анын жардамы менен кат таанып калган эле.
Акмат Айдарбекке келген катты билген эмес: мурдагы старшы анда аны киши өлтүргүч жана динден чыккан деп айыптаган. Датка уулун Ошко жиберди.
Акмат Каныбекке Пугачёв жөнүндө айтып жатканда, жакшы заман келет деген үмүтүн билдирди. Көп өтпөй бала датканын полициялар менен келе жатканын көрдү.
Акмат Каныбекти барып байкап келүүгө жиберип, полициялар өзү үчүн келсе, бала тебетейин алып желкесин кашып белги бермек болду. Каныбек датканын сөзүн чала угуп, белгини берди да, аксаңдап кетти. Полициялар анын жыртык кийимин көрүп күлүштү.
Акмат арчанын жогорку жагына качты, бирок аска жолун тосту. Ал каршы беттеги арчага өтүп баратканда полициялар ок атты. Ок тийип жыгылган Акмат кайра туруп, арчанын арасына кирип кетти. Каныбек чыдабай, үйдүн жанында тегеренип калды.
Койчулардын коңур күү
Каныбек досу Жапек менен чоор тартып, койчуларды көңүл ачууга чакырды. Койчулар азык чогултуп, көөрчөк даярдашты, уюм туудан жана көк бука оюндарын ойношту. Каныбек баарын уттуруп жиберди.
Алар ачка болсо да, уттурганы үчүн көөрчөктү ичүүгө батына алышкан жок. Каныбек аларды бирге ичүүгө чакырып, койчулар кубанышты.
Курсактары тойгондон кийин койчулар «Койчулардын коңур күүсүн» суранышты. Каныбек алардын жыргалы аз экенин айтып, мындай деди:
Башта эрк, колдо бийлик жок. Кулубуз да кул, кул эмесибиз да кул болгон, күнү-түнү ыйлап-сыктаган, куур тон, куур шымдын ичинен чыкпаган же зарыбызды бирөө укпаган шордуу койчулар бизбиз, курбулар!..
Андан кийин Жума үйрөткөн күүнү чоор менен тартып, койчуларды терең ойго батырды.
Айымбачанын тоюнда
Айымбачанын тоюнда ат чабыш, күрөш жана улак тартуу өттү. Эркеайымдын өтүнүчү менен датка Каныбекти бир күнгө койдон бошотту, бирок ат бербеди, ошондуктан бала бир мал ээсинен өгүзүн минүүгө алды.
Айдарбекти шылдыңдаган башка бир датка өгүз минген Каныбекти улакты эңүүгө мажбурлады. Каныбек оор улакты эңип алды, ал эми аны уятка калтырмак болгондордун биринин атын өгүздүн мүйүзү жарадар кылды.
Мал ээси Каныбекке карагер атын берип, кийимдерин да кийгизди. Каныбек катуу кармаштан кийин улакты алып, суудан өтүп, белгиленген жерден ары жашаган жакырдын үйүнө таштады. Жеңүүчүнү уккан Айдарбек атаандашын кайра шылдыңдады.
Бегайым жаңы кийимчен Каныбекти тааный алган жок, жолуккан соң экөө кучакташты. Каныбек эч ким кордук көрбөй, ар ким өз эмгеги менен жашаган күндү самаганын айтты.
Эртеси датка Каныбекти жылкычы кылууну чечти. Аялдар кыздын төшөгүн талашып, аркандын бир учун эки оронго бекитип, эркектерге жулдурбай кармашты. Каныбек өгүзгө арканды кыйгач тарттырып, казык менен жаргылчакты сууруп чыкты, эркектер жеңди.
Акылдашканда
Чоң Койчу менен аялы Бегайымдын Каныбекке жакындыгын байкашты. Ата-эне кызына ылайыктуу күйөө издеп, бир нече талапкерди талкуулашты, бирок баарынан кызынын бактысына коркунуч көрүштү.
Кайнатасынын кеңеши менен ата-эне Бегайымды Каныбекке берүүгө ыкташты. Айымбачанын тоюнан кийин Каныбектин атагы чыгып, ал жылкычы болгон. Датка менен Салтанат никеге каршы чыккан жок.
Каныбек үч себептен ойго батты: бир соодагер ага жакын кыздын урулганын айтты; энеси жөнүндө чындык жашырылды; ал эми башка датканын өчүнөн коркту.
Эл жайлоого көчөрдө Чоң Койчу аксакалдарды чакырып, эки жаштын никесин кыйдырды. Бирок Каныбек уурулардан улам жылкыдан алыстай албай, Бегайым үй жумушунан чарчап арыктады.
Каныбек Чоң Койчуну Лангарга көчүрүп, өзү азаттык сурап, берилбесе качууга бел байлады. Ал Бегайымды кучактап, чыдаса бул турмуштан кутуларын айтты.
Чоор үнү
Сегиз ууру арчанын арасына жашынып, жылкыны аңдыды. Айдарбектин жылкычысы Каныбек менен старшынын жылкычысы эки үйүрдү катар кайтарууга макулдашты. Уурулар Каныбекке кол салууну кеңешишти.
Каныбек жайлоодогу байлардын ак үйлөрү менен кедейлердин алачыктарын карап, Алайдан адилеттүүлүк таппаганына кейиди. Караңгыда ал Бегайым уксун деп жылкычынын күүсүн чоорунан тартты, күүнү уурулар да токтоп угушту.
Күү аяктай электе уурулар кол салып, старшынын жылкычысын жыкты. Каныбек үч ууруну чапса да, башчысы аны артынан уруп жыкты. Алар аны өлдү деп ойлоп, жылкыны айдап кетишти.
Старшынын жылкычысы эртеси көз жумду. Оор жарадар Каныбектин жанында Бегайым отурду, кайнатасы аны дарылады. Үч күн сүйлөбөй жаткан Каныбекти койчулар келип көрүп, ал комуз чертип баарын күлдүрдү.
Мал ээси Каныбекке Айдарбектин уурдалган бээлеринин онун кайтарып алганын айтты; кайнатасы ууруларды башка датка өзү жибергенин болжоду. Койчулар жана мурда чатак чыгарган киши Каныбекке азык алып келип, кечирим сурады. Каныбек даткадан жакшылык менен ажырашууну чечип, кошуналарын чакырып, ырдап, чоор тартты.
Күтүлбөгөн жоруктар
Карабек Кашкардан келген досун коноктоп жаткан кезде кыз узатуу оюну өттү. Каныбек ырдап, кезекти Сооронбай болуштун кызына берди. Кыз аны кул деп басмырлады, Каныбек өз өнөрүн ыр менен айтып чыгып кетти.
Ачууланган Сооронбай үч жигитти Каныбекти сабоого жиберди, бирок Каныбек аларды жеңди. Бийлер Каныбекти күнөөлөп, эки тогуз айып салды. Төлөй албаганда молдо Бегайымды айыпты төлөй турган карыяга берүүгө макул болду.
Айдарбектин буйругу менен Каныбек катуу сабалып, алачыгы өрттөлдү. Датка жардам берүүгө тыюу салса да, бир мал ээси жашыруун дары алып келди. Бегайымды алтымыштагы бай төртүнчү аял кылып алды.
Айыккан Каныбек кой кайтарууга өттү, акылынан адашкан адамдай көрүнүп, достору менен Бегайымды алып качууну ойлоду. Түндө ал Карабектин кийимин кийип, Ак-Жалды минип качты. Датка атты караган саяпкерди отко жыгып өлтүрдү.
Бегайым Каныбекке учкашып качты, бирок куугунчулар экөөнү кармады. Каныбекти байлап, Бегайымдын чачын кыркып сабашты. Таңга жуук достору Каныбекти бошотту, ал тоого качты.
Достору Каныбекке Бегайымдын дайынсыз жоголгонун айтты. Каныбек энесин жана чоң ата, чоң энесин издеп, Улуу-Чат тарапка кетүүнү чечти.
Кайра качпа
Айдарбектин Ак-Жалын минген Каныбек таңга жуук токой четинде комуз чертип отурганда, аны бир чал менен кемпир угуп турду. Алар качып баратканын сезип, ага жакшы мамиле кылышты.
Чал жаш кезиндеги жоокерчиликти жана эки тараптын чатагынан элдин кулчулукка түшкөнүн айтып берди. Ал жана аялы туткунга түшүп, узак жыл бир кожоюндун кулу болгонун, жалгыз уулу тогуз жашында байгеге берилип кеткенин айтты.
Чал өздөрүнүн тагдырын мындай деп ачты:
Ошол күндөн ушул күнгө чейин Эши чалга жана анын балдарына кул, күң болуп, кайгы чери ичке толгон, тарткан азап кордугу аскалуу мөңгүдөй болгон – Урум менен Турум бизбиз, балам!
Каныбек алардын чоң ата, чоң энеси экенин түшүнүп ыйлады, бирок куугунчулардан чочулап, ким экенин жашырды. Ал атасынын өлүмүн комуз күүсү менен угузуп, өзүн Каныбектин досумун деп тааныштырды. Он беш күндө алып келем деп убада берип, батасын алып жолго чыкты. Кемпир аттын ак жалынан небереси экенин түшүндү, бирок Каныбек көздөн кайым болгон эле.
Тар заман
Каныбек тоодогу булактын жанынан бир кызды жолуктуруп, анын энеси ооруп жатканын укту. Кыз аны үңкүргө алып барды, ал жерде карыган оорулуу аял жатты. Анан мергенчи чал келип, Каныбек аны таанып кучактады.
Каныбек өзүн атаганда, аял анын энеси Ажар экени ачылып, экөө он жылдан кийин жолугушту.
Ажар кичүү кызы бар экенин, мурдагы күйөөсү аны бычактаганын, мергенчилер аны куткарганын айтты. Каныбек карындашына сүйүнүп, энесин багууга убада кылды, бирок кууган адамдардан коркту. Куугунчулар үңкүргө келгенде эч кимди таба алышкан жок.
Каныбек, энеси жана карындашы мергенчилердин кеңеши менен аралга жашынышты. Ажар уулунун түшүндө Бегайымды атап жатканын угуп, аны өөп, тилегине жетишин каалады. Ошол учурда куугунчулар жакындап келишти.