Каныбек (Жантөшев)/1-китеп/3-бөлүм
«Каныбек» циклынан
Кыскача мазмуну
Каныбек душмандарынын колуна түшүп, Кашкардагы түрмөгө камалды. Анын көзү көрбөгөн энеси кайгырып, өзү эмизип чоңойткон Алымдын үйүнө келди. Алым Каныбекти куткаруу үчүн Кашкарга жөнөдү.
Алым ал жерде Каныбекти камаган бектин үйүнө малай болуп кирди. Кийин ал бектин карындашынын үйүнө кызматка өтүп, анын Каныбекти жаштайынан сүйүп келгенин билди.
Анархан Каныбекти бошотуу үчүн байлыгын аябады. Алым кытай досу менен түрмөнүн кызматкерине пара берип, Каныбекти бошотуп чыкты. Анархан сүйбөгөн күйөөсүн таштап Каныбекке, Алым болсо анын кызматчы кызына үйлөнүп, баары Какшаалга качып кетишти.
Бирок мекенде да тынчтык болгон жок: Алым датканын буурасын өлтүргөнү үчүн изделип калды. Туугандары менен алыскы тоолуу айылга көчкөн Каныбекти эл элүү башы шайлады, ал кедейлерди бириктирди. Мурда өлдү деп угулган сүйгөнү тирүү экени билинди: ал башкага турмушка чыгып, Каныбекке коркунуч тууралуу жашыруун кат жиберди.
Салыктан баш тарткан айылга полиция келгенде, Каныбек менен жигиттер аларды капчыгайдан тосуп, датканын уулун колго түшүрүштү. Датка элдешүүгө аргасыз болду. Бирок болуш кудалашам деп Каныбекти алдап, үйүнө чакырып, полицияга карматты. Каныбек каракчы деп айыпталып, түрмөгө жөнөтүлдү.
Түрмөдө ал элине ыр түрүндө кат жазып, мындай деди:
Жалгыз гана мен эмес, Набактын ичи толуптур! Эми жаңы түшүндүм, Каталык менден болуптур. Менин кылган иштерим, Түбү чийки чала экен, Көксөгөнгө жетүүгө Башкача жол бар экен!..
Анархан уулун багып калды. Көзү көрбөгөн энеси небересин кучактап, туугандары менен Каныбектин аман кайтарына үмүттөнүштү.
Тараулар боюнча кеңири пересказ
Амалдуу малай
Каныбек душмандардын колуна түшкөндө, көзү көрбөй калган энеси Ажар Какшаалдагы жакындарына келген.
Алым эмчектеш тууганын издеп, Кашкарга барып куткарууну чечкен.
Жолдо датканын кишичил буурасы анын күлүгүн өлтүргөн. Алым буураны үзөңгү менен чаап өлтүрүп, келген төөчүнү байлап, атын минип кеткен. Кашкарда байдын үйүнө малай кирип, ишенимге ээ болгон. Кызматчылардан Каныбек күлүк үчүн кыйналып, камалганын уккан. Түрмөнү билүү үчүн чынжырланган жигитке нан берген түшүн ойлоп тапкан. Аны ээрчитип барышканда, кишенделген Каныбекти көргөн. Алым үйдөгүлөрү жардамга муктаж деген шылтоо менен кызматтан кеткен.
Тилектештер
Алым эски досу Ли-Чанга жолугуп, Каныбекти куткаруу максатын айткан жана анын үйүнө барган.
Ли-Чан көчөдөгү таштандыларды сатып, энеси менен карындашын бакчу. Байдын кызматчысы акысын бербей койгондо, Алым тапкан акчасын досуна берген. Базарда байлардын аттары карыяны тебелеп өлтүргөнүн көргөн Ли-Чан аны урган сакчыларга каршы чыгып, качып кутулган. Алым жокчулуктан уялган үй-бүлөнү соороткон. Андан соң эки дос агасы көптөн бери камакта жаткан үчүнчү жолдошу менен түрмөгө барган. Кароолчуларды басып, кийимдерин кийишкен. Алым дубалды тешип жатканда атышуу башталып, үчүнчү досу жарадар бойдон кармалган. Аны кыйнап өлтүрүшкөн, кийин эки жазалоочуну да асышкан. Алым менен Ли-Чан досун тааныганын жашырып, анын жакындарын кошумча куугунтуктан сакташкан. Көп өтпөй досунун энеси да күйүттөн каза болгон.
Аргасыз Алым
Ли-Чан катуу ооруп калган. Алым каза болгон досунун энесин жерге берип, атын сатып, Ли-Чандын үйүнө кийим-кече, азык алып берген. Досунун энеси анын жакшылыгын эстеп, тууган болууну сунуштаган:
Атыңы саттың, үчөөбүзгө бир сыйра кийим алып бердиң. Дүнүйөнүн көзүнө карабай, анча-мынча тамак-аш да камдап бердиң. <...> Сен адамсың, Алым! Адамгерчилигиң үчүн – мен сени уулум дейин, сен мени эне де!
Алым анын колун өөп, эне деп атаган. Ал кары табыпты издеп таап, карылыгынан үйдөн чыкпай калганына карабай, араба менен оорулууга алып келген. Табып Ли-Чанды карап, дары берип, кайра келүүгө макул болгон. Алым үйдөгүлөргө калган акчасынын көбүн калтырган. Каныбекке жардам издөөнү улантуу үчүн ал соодагердин үйүнө малай кирип, акысын кийин белгилөөнү суранган.
Күтүлбөгөн кабар
Алым эки ай бою ат баккан соодагердин аялы Анархан Каныбекти жашынан сүйгөн аял болгон.
Ошол үйдөгү жетим кызматчы кыз Дарыяхан Алымга акырындап жакын боло баштаган.
Акы албай, максатына да жете албаган Алым кетүүнү ойлогон. Кожоюндары аны бала кылып алып, түбөлүк калтырууну сунушташкан. Күйөөсү жети айга соодага кетмек болгон. Дарыяхан Анархан күйөөсүн сүйбөгөнүн жашыруун айткан. Алым муну угуп, Каныбек үчүн дагы аракеттенүүгө үмүттөнүп калган.
Тетиксиз сандык
Соодагер кеткенден кийин Анархандын энеси Супахан малайды талашып урушкан, туугандары Алым тууралуу ушак таратышкан.
Анархан таза адам ушактан коркпошу керектигин айткан. Алым анын сырын билүү үчүн жомок айтып, бара-бара өзүнүн жана Каныбектин аттары аталган сүйүү баянына өткөн. Кул бала кордук көргөндө кыз аны үйгө киргизип, жылытып, тамак берген. Экөө чоңойгондо сүйүшүп, бирок кыз качууга макул болбой калган. Өгөй энеси алардын өбүшкөнүн көрүп, баланы өлтүрүүнү көздөгөн. Анархан ыйлап, бул өзүнүн өткөнү экенин билдирген. Алым душмандардан шектенип, Каныбекке жакындыгын дароо ачкан эмес. Анархан алты жылдык кайгысын, бактысыз турмушун айтып, сүйгөнүн бошотууга байлыгын аябай турганын билдирген. Ал эркиндикке чыкса кандай чечим кыларын да ачык айткан:
Эгер Каныбек түрмөдөн чыкса, аны менен бирге өмүр сүрүүгө же бирге курман болууга даярмын. Бирок, ал түрмөдөн кантип чыгат? Ал чыкпай турган түрмөгө түшкөн!..
«Аппак» кожо
Алымдын кеңеши менен Анархан ага бай кишидей кийим даярдап, баалуу жамбы берген. Ал түндө Кашкардагы бийликке, байларга жана дин кызматкерлерине таасири күчтүү кожого барган. Эл аны касиеттүү деп эсептегени менен, аялдарга байланыштуу жаман ушактар да айтылчу. Кожо көп жардамчыларынын жыйнаганы менен байып жашаган. Алым киргенде, уктоого камынган кожону кызматчысы узак куран окуп жатат деп көрсөткөн. Алым өзүн бай адам катары тааныштырып, жалгыз карындашы үч жылдан бери ооруп жүргөнүн ойлоп тапкан. Жамбыны көргөн кожо тумар жазып, кагаздарды кайда коюп, кантип ичирүүнү түшүндүргөн, оорулууну көрүүнү да сунуштаган. Алым баарын билген делген адам алдамчылыгын байкабаганына ичинен күлгөн. Кетеринде дагы бир иш боюнча кеңешүүгө келерин айтып, мындан аркы аракетин Анархан менен сүйлөшүүнү чечкен.
Бир бечара
Дарыяхан алып келген кабардан кийин Анархан Алымды аргасыздыкка кабылган бир кызды издөөгө жиберген. Кыздын ата-энеси мурда анын энесине жардам беришкен. Анархан өтүнүчүн түшүндүргөн:
Акча карызынан эмес, мени ошолордун адамгерчилик карызынан куткар. Эгер, ал кыз, ошол ыплас ишти өзү каалаган болсо, анда жайына коюп кайра кел. Аргасыз барса, карызы болсо, бул акчаны төлөп куткарып кел.
Алым базардагы ыйлаган кыз үчүн далдалчыга акы төлөгөн. Кыз атасын жалган уурулук менен астырышканын, туугандары салыкка жыкканын айткан. Ал оорулуу энесин багыш үчүн бөз токуп, Анархандан жардам алыптыр. Ушакчылар энесин кызы өзүн сатып жүрөт деп ишендиришкен. Энеси өлгөндө көмүүгө жардамдашкан аял чыгымын доолап, кызды зордоп базарга чыгарган. Алым анын баянын угуп турганда далдалчы кошумча акча талап кылып, бийлик өкүлүнүн уулун чакырган. Алымга кол көтөрүлгөндө, ал тапанчасын кезеп, экөөнү кызга байлатып, эшикти кулпулап, аны алып кеткен.
Достор
Алым кызды түнкү көчөлөр менен Ли-Чандын үйүнө жеткирген. Кыз дагы алдандым деп корккон, бирок артынан келген Дарыяханды таанып, кучактап ыйлаган. Экөө мурда чогуу иштешкен. Ли-Чандын энеси кызды өз кызындай кабыл алган. Дарыяхан азык алып келип, бир бөлүгүн Каныбекке жөнөтүүнү өтүнгөн. Ал Алымды сүйчү, бирок сезимин ачык билдирген эмес. Эркектер түрмөгө кайра күч менен кирүү кооптуу экенин сүйлөшүшкөн. Алым кожо аркылуу таасирлүү адамга жетип, андан бийликке пара берүүнүн жолун табууну сунуштаган. Достору башка тилектештер менен да кеңешүүгө макул болушкан. Баары дасторконго чогулуп, үйдүн энеси балдары көбөйгөнүнө кубанган.
Укмуштан укмуш
Алым куткарылган кызды карындашы катары кийинтип, Ли-Чан менен кожого алып барган. Белек берип, Каныбекти агам деп тааныштырып, бошотууну суранган. Кожо кызга үйлөнүүнү, анын таасирлүү таанышы Дарыяханды алууну көздөп, жардамга убада беришкен. Алым алардын аркылуу түрмөгө таасири бар кызматкер менен байланышкан. Ошол кезде Супахан күйөө баласына жалган кат жаздырып, Анархан менен Алымды каралаган. Соодагер аларды өлтүрүү ниети менен шашылыш кайтып келген. Анархан канжарын алып, айыптоочуларды чакырууну талап кылган жана Алым менен Дарыяханды баш кошкон жубайлар катары көрсөткөн. Күйөөсү жаңылганын айтып, кайра кеткен. Анархан кыздын сүйүүсүн мурда Алымга билдирип, экөөнү макулдаштырган эле. Кийин Анархан ыраазычылыктан Алымды өпкөндө Дарыяхан кызганып, сырды Супаханга ачууга чуркаган. Алым аны токтотуп, түшүндүргөн. Кыз жаңылганын мойнуна алган. Ошол түнү Алым менен Ли-Чан Каныбекти чыгарууга жөнөшкөн.
Кески түлкү
Кожо менен таанышы кыздарды гана көздөп жүргөнүн билген достор аларды өздөрү алдашкан. Алым кыздардын ата-энесине той даярдыгы үчүн беш жүз зер керектигин айткан. Акча алынгандан кийин аны үч туткунду чыгарууга макул болгон кызматкерге беришкен. Каныбек менен бирге өлгөн досунун агасы жана он эки жылдан бери сураксыз жаткан уйгур киши бошонмок. Кызматкер түрмө кароолчусун өлтүрүп, сөөгүн жашырган. Ачкыччыга акча сунуштап, анан курал менен коркутуп, үч туткунду чыгарган. Аларды достору күтүп турган арабага өткөрүшкөн. Кызматкер кандуу канжарды ачкыччынын бөлмөсүнө катып, акчаны убактылуу сактайм деп кайра алган. Анан ок чыгарып, элди чогулткан жана кароолчунун өлүмүн ачкыччыга оодарган. Таңда күнөөсүз ачкыччыны асышкан. Кызматкер өз кылмышын жашырып, акчаны да өзүнө калтырган.
Тапкычтады
Каныбек он айлык камакта учукка чалдыгып, буттарын үшүккө алдырган. Достору аны шаар сыртындагы тилектешинин үйүнө жашырып, Ли-Чанды дарылаган кары табыпка каратышкан. Табып бутунун оорусу күчөшүнөн чочулап, Какшаалдагы дары чөп керектигин айткан. Каныбек мурдагы сүйгөнүн издеп табышпаганын, өлтүрүлүшү мүмкүн экенин билдирген катты эстеп кайгырган. Анархандын сүйүүсүнө ыраазы болсо да, мурдагы жарынын өлгөнү аныкталбай туруп үйлөнүүдөн тартынган. Ал туугандарын жана тилектештерин бириктирип жашоону ойлогон. Анархан болсо тез кетүүнү сунуштаган: күйөөсү дайынсыз болуп, Супахан аны өлтүрүштүбү деп шектенип жаткан. Ал кызы менен Алымды Каныбектин качышына да байланыштырган. Уулуна кат жазып, аларды тымызын издете баштагандыктан, жашырынып калуу барган сайын коркунучтуу болгон.
Таң алдында Чолпон жаркырады
Алым Анархандын көп жылдык сүйүүсүн эскертип, Каныбекти үйлөнүүгө көндүргөн. Каныбек Анарханга, Алым Дарыяханга, алардын дагы бир досу куткарылган кызга үйлөнгөн. Оорулуу Каныбекти толук айыкканча күтүүгө болбой калгандыктан, үч күн жолго даярданышкан. Жүктөр менен айрым аттар шаардан чыгарылган, бирок эл тааныган төрт жоргону алып чыгуу кыйын болгон. Супахан келип, аттарды такалатууга жиберүүнү айтканда, Алым мүмкүнчүлүктү пайдаланып, төртөөнү тең жетелеп кеткен. Анархан энесине кечирим сурагандай болуп, белек сунуштаган. Чынында Ажарга тигилген кийимдерге кызыккан Супахан аларды кийип, конок чакырууга алаксыган. Анархан менен Дарыяхан чыгып кетишкен. Кыздарга үйлөнүүгө даярданган кожо менен таанышы бош үйгө келип, алданганын түшүнүшкөн. Супахан да кызынын кеткенин угуп жыгылган. Табып Каныбекке бир айлык дары берген. Тилектештери коштошуп, Каныбек, Алым жана алардын аялдары Какшаалга жөнөшкөн. Ли-Чан менен калган достору аларды таң алдында караандары көрүнбөй калгыча узатышкан.
Кайгылуу каңшаар
Каныбек Алайдан мурдагы жары өлгөн дегенден башка кабар таппай, тууганы Чокого Ажардын аманатын жеткирген.
Кашкардан кайткандарына үч айдан ашса да, тынч жашай турган жер табылган эмес. Каныбек теңсиздикти көрүп, камактагы кытай карыянын эркиндик тууралуу сөзүн эстеген:
Түрмөдөн бошоп чыкканың менен эркиндик таңы сага үйүн тигип койбогон чыгар. Ырас, ошондой балам!.. Эркиндиктин өргөөсүн кол менен тикпесе, өзүнөн өзү тигилип калбаган чыгар!..
Жергиликтүү бийлерге качкандар жана бууранын өлүмү тууралуу каттар келген. Алымды белгисинен, аттарын өңүнөн таанытууга камынышкан. Карыялар калса кордук көрөрүн түшүнгөн туугандар кеңешип, эч кимди таштабай, түн ичинде Чокону көздөй көчүшкөн.
Бир бечара чолок
Балыкты өзөнүндөгү жакыр айыл көчүп келгендерди жылуу тосуп алган. Чоко элүү башчылыкты Каныбекке өткөргөн. Анын кеңеши менен эл эгин, күрүч ташып соода кылып, аңчылыкка чыгып, турмушун оңдогон. Ошол кезде мурдагы молдо таанышынан кат келген. Ал Анжиянда төрт жыл камалып, бутунан ажыраганын, Оштон кетүүгө тыюу салынганын билдирген. Каныбек Алымды кош ат менен жөнөтүп, аны алдырып келген. Чоко дарылап, Анархан менен Каныбек жакшы багышкан. Конок орус революционерлери менен иштешип, жашыруун каттарды, гезиттерди ташыганын айткан. Кармалып жатканда катты жутуп, кайра ок жеген; түрмөдө бутун кесишкен. Жолдоштору аны тааныбайбыз деп сактап, өздөрү сүргүнгө кетишкен. Ал өлүм жазасына тартылган орус досун эскерип ыйлаган. Каныбекке элди бириктирүүнү, эмгекчилер үчүн күрөшүүнү сунуштаган. Абалы оңолгондо Каныбек ага кийим, жорго берген. Ал атты сатып, таанылбаш үчүн кийимин алмаштырып, Ташкентке жөнөгөн.
Жашыруун сырдуу жабык кат
Каныбекке атын жашырган аялдан кат келип, Айдарбек датка аны карматууга камынганын алдын ала эскерткен.
Аял Каныбек өлдү дегенден кийин турмушка чыгып, уул төрөгөнүн, күйөөсүн жакшы көрөрүн жазган. Датка айылды ууру деп күнөөлөп, полиция суратыптыр. Катты келин тоодогу мергенчилерге ташка байлап ыргыткан. Аны менен келген саймалуу жоолукту Каныбек мурдагы жарыныкы деп тааныган. Өлдү деп жүргөн сүйгөнүнүн тирүүлүгүнө таң калып, сырын жашырган. Аял экөөнүн тең үй-бүлөсү бар экенин эскертип, мамилесинин чегин белгилеген:
Бирок, эми, сырды ачуудан ачпаган жакшы. Анткени мен күйөөлү, сиз аялдуу. Ошондуктан жабуулу казандын жабуулу бойдон калышын зарыл табам, Каныке!..
Шумдуктун оту жанды
Айдарбек менен Сооронбай болуш айылга каршы бийликке арызданышкан, жергиликтүү башчылар элден мал тартып алышкан.
Чыгым чогулткан үч атчан ар үйдөн жыйырма сом талап кылган. Каныбек баш тартып, мурда алынган малдын ордуна алардын аттарын калтырып, өздөрүн жөө кетирген. Эл корккондо ал ырдап соороткон. Бейтааныш жылкычы жыйырма полиция келгенин кабарлаган. Аны Каныбектин мурдагы жары жиберген эле: кордуктан сууга боюн таштаганда жылкычы куткарып, кийин үйлөнгөн. Аял атын өзгөрткөнүн Каныбек билген эмес. Каныбек салыкчыларга жакырлардын абалын айткан:
Кана, жыйырма сом жараган эки асый, эки асый эмес, эки улак табууга каруусу жетпегендер кайдан табат? Кайсы бетиңер менен ушунчадан салык салып жүрөсүңөр? Элдин көз жашынан коркосуңарбы?
Адамча сүйлөгөн жылан
Полицияга каршылык көрсөткөндөрдү өлтүрүп, калгандарын кармоо буйрулган. Аларды Айдарбектин уулу менен болуштун жасоолу баштап келген. Каныбек, Алым жана жолдоштору капчыгайдан тосушкан. Улгайган мерген адамдарды эмес, аттарды атууну эскерткен. Ок үнүнөн полиция качып, датканын уулу гана туткунга түшкөн. Каныбек ага мурдагы кордукту, сүйгөнүнөн ажыратылганын эстетип, өч алууну каалаган. Кийин Айдарбек элчи болуп келип, уулун бошотууну суранган. Ал кечирим сурап, Каныбектин күлүгүн өзүнө берип, достошууну сунуштаган. Каныбек анын сөзүнө ишенген эмес, бирок аксакалдарды сыйлап, чечимди аларга калтырган. Эл конокторду киргизип, кой союп, антташып достошкон. Туткун бошотулуп, айыл коркунуч бүттү деп кубанган. Айдарбек болсо уулун алгандан кийин кайра чара көрүүнү ойлогон.
Карышкыр менен карышкыр кармашканда
Уулун сурап алганы үчүн шылдың уккан Айдарбек аны болуш шайлатууга киришкен. Сооронбай экөө шайлоочуларды белек жана күч менен өздөрүнө көчүрүшкөн; жаңжалдарда адамдар өлгөн. Сооронбай Каныбекке белек менен келип, кечирим сурап, карындашына кудалашкан жана старшылык убада кылган. Ошол эле учурда уезд башчысына аны кармоого жардам сурап кат жөнөткөн. Каныбек жаңы кудаларына ишенип, Айдарбекке каршы кеңешүүгө жалгыз барган. Жолго чыгарда жаңы төрөгөн Анархан жана уулу менен коштошкон. Сооронбай Айдарбекти да чакыртып, полицияны алдын ала жашырган. Түнкүсүн Каныбекке коргонууга деп тапанча берген. Куралчан төрөлөр киргенде Каныбек чыккынчылыкты түшүнүп, Сооронбайды мээлеген, бирок тапанча бир нече басканда да атылган эмес.
Үмүт
Каныбекти каракчы деп байлап, Ошко жөнөтүшкөн. Эл жардамга акча чогулткан, чоң ата-чоң энеси артынан боздоп ээрчиген. Айдарбек камалбай калган. Каныбек түрмөдөн ыр түрүндө кат жазып, жакындарын кайратка чакырып, Анарханга уулун багууну, Ажарды сооротууну тапшырган. Ал күрөштүн башка жолу керектигин ойлогон. Кат элге ыр болуп тараган, Сооронбай аны ырдаган койчуну каматкан. Алым менен Анархан бошотуунун жолун таба алышкан эмес. Ажар небересин кучактап, уулун күткөн. Айылдагылар үй-бүлөнү жалгыз калтырбай, балага мээрим төгүшкөн. Алар Каныбек кайтып келип, эркиндикке жетерине үмүттөнүшкөн.