Каныбек (Жантөшев)/2-китеп/1-бөлүм
«Каныбек» циклынан
Өтө кыскача мазмуну
Падышалык бийлик кармап, Оштун түрмөсүнө камаган Каныбектин айылын ачарчылык менен оору каптады. Анын энеси кайгыдан каза болуп, душмандардан корккон эл капчыгайдан көчүп кетти.
Аялы Анархан кичинекей уулун жана Каныбектин карындашын алып, Ошко келди.
Көп өтпөй Каныбекти башка туткундар менен кишендеп, Сибирге айдап жөнөштү. Ал көчөдө турган жакындарын таанып, алар менен алыстан коштошту.
– Бардыгыңан айланайын!.. кош болгула!.. жыйырма жылга кеттим! Үмүт үзбөгүлө, келермин! – деди.
Бирок анын «үмүт үзбөгүлө, келермин» деген сөзү өтө бош, жашыган үн менен чыккандыктан акыры угулбай да калды.
Сибирде Каныбек ар улуттагы саясий туткундар менен достошту. Алардын арасында большевик Капитан бар эле.
Капитан жолдошторуна Лениндин китептерин окуп берип, аларды эркиндик үчүн күрөшкө үндөдү. Туткундар катаал суукта токой кыйып, ооруган досун жашырып көмүштү. Кийин алар качып чыгышты. Каныбек менен Капитан түрмө башчысын куралсыздандырып, калган туткундарды да кишенден бошотушту.
Ошол жылдары Анархан башка ат менен жашырынып, кир жууп, кийим тигип жан бакты. Агасы аны издеп келгенде, Каныбектин достору аны куткарды. Айылда байдын жеринде иштеп, түшүмдүн дээрлик баарын байга берди. Бай аны аялдыкка алмак болгондо, Анархан балдар менен түн ичинде качып кетти.
Каныбек менен Капитан казак талаасы аркылуу мекенге жол тартышты. Капитан катуу ооруп калганда, Каныбек жакыр казак аялдарынын жардамы менен аны айыктырды. Андан соң алар качкан жолдошу менен кайра жолго чыгышты.
Тараулар боюнча кенен пересказ
Кайгылуу капчыгай
Каныбек камалгандан кийин анын энеси уулунун азабын ойлоп, кайгыдан арыктап, күн сайын алсырай берди.
Анын аялы Анархан кичинекей уулуна көйнөк тигип, күйөөсүнөн кабар келерине үмүттөнүп жүрдү.
Айылды кызылча, келте жана ачарчылык каптады. Азык издеп чыккан бир жигит душмандардын колунан өлдү. Корккон эл түнкүсүн көчүп кетти. Каныбектин энеси уулун көрө албай армандап, жакындарынан анын аялына, баласына жана карындашына кам көрүүнү өтүнүп каза болду. Ашынан кийин калган коңшулар да көчүштү. Анархан эки баланы таштабай, Ошко барып күйөөсүнө жардам издөөнү чечти. Коркунучтан ага түн ичинде душмандар келаткандай көрүнүп, мылтыгы атылып кетти. Акыры кабарчы кайтып, Каныбекти Оштун түрмөсүндө кишенчен көргөнүн айтты. Тилмечке берген элүү сому жардам бербептир. Маркумдун мүрзөсүнө куран окулуп, үй-бүлө Ошко жөнөдү. Капчыгай ээн калды.
Капастагы шумкарлар
Ошко келген Алым Каныбекке жардам берүүнүн жолун таппай, шаар кыдырып жүрүп, көпүрөдө эки орус төрөдөн кордук көрдү.
Бак сугарган өзбек анын көңүлүн жубатып, төрөнүн уулуна жооп кайтарган иниси камалганын айтты. Алымдын жанындагы үй-бүлөдө Каныбектин карындашы Сакадай да бар эле.
Анархан менен келген Эркин да атасын көрө турган күндү чоңдор менен бирге күтүп жүрдү.
Бакчынын иниси нанга катып жиберген катында камералаш Каныбекти мактап, үй-бүлөсүн сураштырган экен. Алым аны таанырын айтып, кат жаздырууга камынды. Бирок туткундарды Сибирге жөнөтүп жатышканы кабарланды. Алым жакындарын ээрчитип жеткенде, он эки кишини чынжырлап көчөдөн айдап баратышты. Чайканадагы молдолор аларды күнөөлөп, элди падышага баш ийүүгө үндөштү. Каныбек үй-бүлөсүн таанып, жыйырма жылга айдалганын айтып, үмүт үзбөөнү суранды. Ага чуркаган Сакадайды күзөтчүлөр түртүп жыгып, бетин канатышты. Жакындары ыйлап карап калышты, туткундар алыстап кетишти.
Туткундар сыры
Каныбекти Иркутскинин түндүгүндөгү сүргүнчүлөр айылына жеткиришти. Ал украин дыйканы, революцияга катышкан оорулуу туткун жана өзүн немис деп тааныштырган Эрнс менен бир бөлмөгө жайгашты.
Алар менен уйгур Муслимахун да жашады. Ал орусча жакшы билгендиктен котормочу болду, анын бошоноруна бир ай гана калган эле.
Каныбектин ырынан кийин Эрнс сырын ачты. Ал бай жер ээсинин уулу болуп, революциялык кат үчүн соттолгондо атасы бошотуп алган экен. Кийин жумушчунун кызына ашык болуп, ооруп калганда дарыгер чакырткан. Ата-энеси үйлөнүшүнө каршы чыгып, кыздын үй-бүлөсүн кууптур. Эрнс аларга мындай жооп берген:
Экөөңөр ата, энемсиңер, мен тана албаймын. Бирок сен экөөңөрдө адамгерчиликтин сапаты жок. Алар да адам... Силердикиндей байлыгы болбогон менен адамгерчилигин силерге теңеп болбойт!
Ал башка атка паспорт алып, сүйгөнүнө үйлөнүп, заводдо иштеген. Кийин кармалып, он жыл бою аялы менен баласынан кабар албаптыр. Ошондо бөлмөгө жаңы туткун кирип, өзүн большевик деп тааныштырды.
Жөргөмүш менен сөлөкөт
Ошто Анархан өзүн Жамал деп атап, балдар менен жашырынды. Анын жанында Алымдын аялы Дарыяхан болуп, экөө тигүүчүлүк менен күн көрүштү.
Аларга иш таап берген жесир аял чынында бай эркектерге аялдарды алдап жеткирчү. Ал Анарханга кызыккан байдын уулуна жардам берүүнү көздөдү. Ошол кезде сүргүндөн кайткан Муслимахун досунун үй-бүлөсүн издеп таап, Каныбектин катын тапшырды. Аялдар аны көчөдөгү календерге окутушту. Каныбек амандыгын билдирип, Анарханды өмүр бою күтүүгө милдеттүү эместигин жазыптыр. Ал уулу менен карындашын, өлгөнүн билбеген энесин кароону өтүнгөн. Узак жазага карабай, келечектен үмүтүн үзбөгөнүн мындай билдирген:
Колдо бийлик, башта эрк жок болсо да, азап чегип алыстагы айдоодо жүрсөм да, жыргалдуу турмуштан үмүтүм чоң. «Орозонун бирин кармадык, эми эмнеси калды дейсиң» дегендей, эки жыл өтүп он сегиз жыл калды.
Кечинде ортомчу аял кездеме көрсөтөм деп Анарханды үйүнө алдап киргизди. Байдын уулу жана жардамчылары аны байлашканда, кара кийимчен белгисиз киши кирип, үчөөнү жыгып, келинди куткарды. Эртеси үч адам өлгөнү угулду. Полиция башка кишилерди камап, куткаруучуну тапкан жок. Анархан коркконунан ишке чыга албай калды. Байлар тигүүчүлөрдүн акысын да беришкен жок. Үйдөгү буюмдар сатылып, Дарыяхандын сегиз айлык баласы боюнан түшүп, өзү үч ай ооруду.
Кайгылуу кубаныч
Алым кеткенден бери бир жарым жыл кабар болгон жок. Аны сагынган Дарыяхан күндөн күнгө начарлап, Сакадайдын кароосунда жатты. Анархан кир жууп, кийим тигип тамак тапты. Бир күнү акыркы жарым нан түгөнүп, Эркин ачка ыйлады. Кошуналар мурда жемелегендиктен, Сакадай аларга кайра барууга батынган жок. Кечинде Анархан эки нан, бир аз эт алып келип, баланын көңүлү көтөрүлдү. Ал чоңойгондо баарына нан, кант, кийим сатып берерин айтты. Атасынын чыныгы атын угуп калганда, Анархан сыр ачылбасын деп ага атасын башка ат менен атоону кайра үйрөттү. Ошол кечте Каныбектин бир досу келди.
Конок чай, кант, мөмө-жемиш жана кургатылган эт алып келип, үй-бүлөнү кубантты. Алардын абалын Алымдан укканын айтты. Мурда малай болгон бул киши кийин мал соодалап, тиричилигин оңдоптур. Ал Анарханга шаардан көчүп барууну сунуштап, алачык даярдап, мал алып, эгин эгип берүүгө убада кылды. Анархан макул болуп, анын аялына акыркы кийимдеринен белек берди. Конок он беш сом калтырып, Алымдын катын тапшырды. Катта Алым узак ооруп, оң буту басууга жарабай калганын билдириптир. Ал дарылануу үчүн Кашкарга кетерин, айыкса дароо кайтарын жазган. Дарыяхан күткөн катын кубанып көкүрөгүнө басты, бирок күйөөсүнүн оорусу баарын кайра кайгыртты.
Өлүмдүн жарчысы
Сүргүндө солдат оорулуу туткунду тээп ойготту. Каныбек, Эрнс жана украин дыйканы аны коргошту. Алардын арасында жолдоштору Капитан деп атаган Сергей Иванович Железнов да бар эле.
Капитан заводдо падышага каршы баракча таратып кармалып, жыйырма жылга кесилген. Ал жолдошторуна саясий билимин бөлүшүп, эркиндикке ишенчү. Туткундар бири-бирин таштабоого ант беришкен эле. Оорулуу досу жалгыз өлүп, сөөгү кордолбосун деп жумушка кошо алып барууну өтүндү. Мурда туткундар оорулуу болуп көрүнүп качкандан бери бийлик өлгөндөрдөн башкасын жумуштан бошотчу эмес. Бороондо жолдоштору аны кезектешип көтөрүп барышты. Жолдо ырдашып, күзөтчүлөргө ыр баштагандарды көрсөтүшкөн жок. Токойдо оорулуу кыйылган даракты карап, достору менен коштошуп жан берди. Тоң жерди казууга күрөк табылбагандыктан, туткундар ичи чирик карагайды оюп, сөөгүн ичине жаткырып, бутактар менен жабышты. Кечинде бороондо баракка кайтканда дагы кимдер токойдо каларын ойлоп кайгырышты.
Какаганга муштаган
Дарыяхан күйөөсүн көрө албай каза болду. Үй ээси аял жаназа чыгымын көбөйтүп, Анарханды карызга байлап иштетүүнү ойлоду. Ошол учурда Анархандын агасы шериктери менен келип, аны издетти. Үй ээси анын көкүрөгүндөгү калын көрүп таанып, кармап бермек болду. Муну уккан кызматчы кыз Анарханга качууну эскертти. Муслимахун менен курулушчу досу үй-бүлөнү түн ичинде шаардан алып чыгышты. Алар ээн короодогу жаман үйгө жайгашты. Сакадай турмушка чыгып, жакындарына көмөк кылууну ойлогонун айтты. Анархан мурдагы күйөөсүнөн көргөн кордугун эстеп, ага мындай деди:
Эгер ошондой жерге берип жиберсем сенин убалың, төгүлгөн жашың мени тим коёбу? <...> Алган күйөөң жарды болсун, бай болсун, бирок ал барыдан мурда адам болсун.
Жаан жааганда үйдүн төбөсү агып, үчөө аз тамак менен жашашты. Кийин эки дос кийим-кече, азык алып келип, издегендер Кашкарга кеткенин айтышты. Муслимахун Анарханды ортомчу аялдын үйүнөн да өзү куткарганын билдирди. Анын Сакадайга көңүлү бар экени байкалды. Анархан жакшылыктарына ыраазы болду, бирок белекти никеге макулдук катары санабай, эки жаштын тагдырын ойлонууну сунуштады.
Алыстагы маяк
Бир күнү Каныбек жумуштан ачууланып келип, чокоюн тазалоону эскерткен Эрнске атырылды. Ал күндүз эки жолу сууга кулап, араң кутулган экен. Жолдошторунун тамашасы көңүлүн көтөрдү. Капитан себебин сураганда, Каныбек сегиз жылдан бери үй-бүлөсүнөн кабар албаганын, түшүндө аялы менен баласын кайыр сурап жүргөндөй көргөнүн айтты. Андан кийин алар мештин күл түшчү жерине катылган саясий китепчени окушту. Кишенчен белгисиз туткун киргенде китепти жашырышты. Ал Капитанды шарттуу сөздөр менен таанып, досунан каткан кара нан алып келгенин билдирди.
Артынан күзөтчү келип тинтти, нанды тебелеп, челекке ыргытып кетти. Кийин Капитан аны тазалап, таш менен жарганда ичинен кат чыкты. Досу аялы менен баласы аман экенин, саясий байланыш үзүлбөгөнүн жазыптыр. Ал ишти улантып, мүмкүн болсо жашыруун кайтууну суранып, катын чакырык менен бүтүргөн:
Кош болгула, бир боорлор!.. Камыгып-кайгырбай жакшылыктын отун тутанта бергиле! Ал от өчпөй турган от... Ал от алыстагы маяк баштагандардын оту!.. Жол татаал, иш чукул!
Кат туткундарга күч берди. Алар батышты карап, алыстагы жолдошторун ойлошту. Капитан аларды жетектеген маяк адаштырбай турганын айтты. Достору ал маяк большевиктердин жетекчиси экенин түшүнүп, кызыл туу көтөргөн эмгекчилерди жана эркиндик үчүн күрөштү элестетишти.
Шумдуктуу булбул
Туткундар алыскы токойдо алтын кенине баруучу жолго көпүрө куруп жатышты. Күзөтчүлөрдүн бир бөлүгү тамактанууга кеткенде, Каныбек жашыруун өгөөнү Капитанга берди. Ал чуңкурга түшүп, кишенин өгөөлөдү. Каныбек ырдап, калгандары жумуштун үнүн күчөтүп, табышты жашырышты. Туткундар революционерлерди качырууну мурда эле макулдашкан, бирок күзөт менен чыккынчылар тоскоол болуп келген. Аңгыча сууктан булбулдун үнү угулуп, эки киши түшкөн кайык көрүндү. Бирөө кушту туурап, экинчиси ырдап келди. Капитан ырдын сөздөрүнөн алар өз адамдары экенин түшүндү.
Кайыктагылардын бири өзүн геолог деп тааныштырып, документин көрсөттү. Унтер аны урматтап чайга чакырды. Шериги жабдууларды кайтарган болуп калып, солдаттан айрым туткундар өзгөчө көзөмөлдө экенин жана алардын арасындагы бир киши начальникке кабар ташырын угуп алды. Жашыруун иш жүргүзгөн тажрыйбалуу революционер да ал тыңчыдан мурда шектенген эле. Солдатты коньяк алып барууга жөнөткөн конок туткундарга түйүнчөк ыргытып, чыккынчы жөнүндө эскертти. Ичинен үч китепче, үч гезит жана кат чыкты. Басылмалар жашырылды. Кайык ыр жана булбулдун үнү менен алыстады.
Ажыдаар оп тартканда
Тыңчы түйүнчөктү көрүп калгандыктан, революционер аны жок кылууну Каныбек менен досторуна тапшырды. Бирок унтер тыңчыны сабап, токойго качыргандай болуп, артынан ок атты да өлдү деп акт түздүрдү. Кийин кууш жолдогу ызы-чуудан пайдаланып отуз жети туткун качты. Издөөчүлөр токойду курчап, көбүн кармашты. Каныбек менен Капитан кишен үзүүгө шайман издеп, тилектеш дыйкандыкына барышты. Анын аялы Капитандын аялынын сиңдиси эле. Экөө жашынып жатып кармалган досторун көрүштү. Тергөөнүн учурунда өлдү делген тыңчы тирүү келип көрсөтмө берди. Туткундар өлүмгө тартылышы мүмкүн экенин уккан үч дос түрмө начальнигинин үйүнө түнкүсүн киришти.
Каныбек менен Капитан арткы кароолчуну кармап, дыйкан алдыңкы солдатты кетирди. Алар начальникти жана жанындагы кызмат адамдарын куралсыздандырып, туткундардын кишенин ачуу, кароолчуларды чогултуу жөнүндө буйрук жаздырышты. Дыйкан буйрукту конвой башчысына жеткирип, дароо аткарууга көндүрдү. Солдаттар куралсыз бир бөлмөгө топтолгондо эшиги сыртынан бекитилди. Каныбек менен Капитан калган камераларды ачып, акыркы туткундарды да чыгарышты. Бошонгондор нан, мылтык алып, айрымдары солдат кийимин кийишти. Кээ бирлери конвой башчысын өлтүргүсү келди, бирок Капитан менен революционер жол берген жок. Оорулууларды, азык-түлүк менен буюмдарды сегиз ат чегилген төрт арабага жүктөштү. Кутулган туткундар түрмөдөн чыгып, чоң жолго түшүштү.
Аккан жаш
Анархан, Эркин, Сакадай жана Муслимахун курулушчу досу менен анын аялына кошулуп эгин айдашты. Жери, үрөнү, жумуш малы болбогондуктан, баарын байдан алышкан. Эркектер жер айдап, аялдар өгүз жетелеп, үрөн тазалап, тамак жасап, бала тамак ташып, баары жай бою иштешти. Бирок аба ырайы бузулуп, түшүм аз чыкты. Бай дыйкандарды эгин жашыргандай күнөөлөп, келишимди өзгөрттү. Алгач үрөндүн акысын алды, анан калганын алтыга бөлүп, жер, суу, өгүз жана өзү үчүн беш үлүшүн ээлеп, эмгекчилерге бир үлүш калтырды. Саман-топонду да алып кетти. Карызын төлөсө тамаксыз каларын ойлогон Анархан башка кырмандарды карап айтты:
Ырас аккан жаш!.. Тетиги кырмандагыларды карагылачы!.. Биз сыяктуу шордуулар боздоп-ыйлап, көз жашына кайгыны чылап ичип отурушат... Ал эми биз сыктуулар канча? Аккан жаш канча?..
Келген бир дыйкан да байы түшүмдүн жетиден алтысын алганын айтты. Жаан себелеп, кырмандагылар бири-бирин соорото албай отурушту.
Чаар жылан чакмак алганда...
Согуш күчөп, эркектерди кара жумушка алуу башталды. Анархан баласы, Сакадай жана Муслимахун менен Кайназар байга көз каранды жашады.
Байлар уулдарынын жашын өзгөртүп, алардын ордуна кедейлерди жөнөтүштү. Кайназар бир уулун белек менен бошотуп, экинчисине орун басар издеди. Ал өзүнүн Көк кашка атын жашырып, кунун жылкычы Муслимахундан талап кылды. Төлөй албаган досу байдын уулунун аты менен кара жумушка кетти. Муслимахун буга чейин башка жылкычынын иниси да ушундай амал менен жөнөтүлгөнүн көргөн эле. Бирөөлөр карызы үчүн, башкалары үй-бүлөсүнө мал калтырыш үчүн байлардын уулдарынын ордуна кетишти. Кайназардын колунда калган аялдарга болсо он сом салык салынып, жакырчылыгы күчөдү.
Кайназар Анарханды чакырып, күйөөсү тууралуу сурап, ага үйлөнгүсү келерин кыйытты. Анархан муну Сакадайга айтып кейиди. Байдын аялы каршылык кылганы менен, старчы жана башка аткаминерлер никелештирүүгө макулдашты. Старчы өзү Сакадайды алууну көздөп, салыкты да аялдарды кыйноо үчүн салган экен. Анарханды чакырууга барган элүү башы алачыкты бош тапты: аялдар Эркинди алып качып кетишкен. Ачууланган аткаминерлер аларды караңгыда издөөгө чыгышты.
Ажал менен алышкандар
Качкындар башка кейипке кирип, темир жолдон алыс жүрүштү. Акмолодон өтүп, эки казак аялдын үйүнө токтошту. Каныбек өздөрүн мусапыр деп тааныштырып, домбыра чертти. Ал кедейлердин азабын, эркиндикке болгон үмүтүн ырдады:
Эркиндик келет жаркырап, Чыгыштан таң сүргөндөй! Жер бети көктөп кулпунат, Сүйгөнүң карап күлгөндөй! Таазим кылат түркүм гүл, Келгенин бакты билгендей
Капитан ооруп калгандыктан, Каныбек аны багууга калып, беш жолдошу сапарын улантты. Аялдардын күйөөлөрү да байдын зомбулугунан сүргүнгө жана кара жумушка кеткен экен. Алар аз тамагын бөлүшүп, бир үйүн конокторго бошотушту. Каныбек жумуш издеп, досун беш ай бакты. Бир жолу Акмолго кетип, эки жума келбей калды. Аялдар базарда кыргыз жигит кармалганын угуп коркушту. Капитан досунун тагдырына өзүн күнөөлөдү. Ошол аралыкта аялдардын бири ага май кошулган курут берип, ал тердеп уктап, жеңилдеп калды. Каныбек иштеп тапкан акчасына кой алып, түрмөдөн качууга көмөктөшкөн дыйкан менен кайтты. Алар айрым жолдоштору өлгөнүн же кармалганын угушту. Беш күндөн кийин үчөө аялдарга кездеме, акча берип, ыраазычылык менен жолго чыгышты. Аялдар ыйлап узатышты. Желбиреген кызыл жоолук жолоочуларга жеңиштин туусундай көрүндү.