Каныбек (Жантөшев)/2-китеп/2-бөлүм
«Каныбек» циклынан
Өтө кыска мазмун
Жарадар болуп согуштан кайткан Каныбек Ташкенге бара жаткан поездде жетим балдарды коргоп, купеден чиновниктерди тапанча менен кууп чыгып, балдарды отургузду. Станцияда полиция аны кармамак болгондо, кызыл аскерлер келип, аны куткарып калышты.
Көп жылдык сүргүндөн кийин Каныбек Ошко келди. Көчөдө ал мушташып жаткан жакыр баланы ажыратып, ага нан берди. Бала анын жоголгон уулу эле, бирок экөө бири-бирин тааныган жок.
Каныбек баланы жакшы көрүп, уламдан улам көкүрөгүнө карата кысат, Эркин да ошондой сезет. «Атам да ушундай мээримдүү боорукердир» деп ойлоп, тааныбаган адам болсо да өз атасындай сезет.
Бала Каныбекке анын жакындары өлгөнүн, аялы уулу менен дайынсыз жоголгонун айтты. Кайгыга баткан Каныбек ичимдик ичип, Лаңгарга жөнөп кетти. Уулунан чындыкты билген аялы аны түнү бою издеп, таба алган жок.
Лаңгарда Каныбек бир кезде бычак белек кылган эски досун таап, анын алачыгына жашынды. Айылдын табыбы анын жаралуу бутун дарылап, тааныштары колунан келген жардамын беришти.
Ошол кезде бир календер айылдын бай молдосу Түнкатарга большевиктерге каршы көтөрүлүш даярдоо жана Каныбекти табуу тууралуу жашыруун буйрук алып келди.
Түнкатар акча жана убада менен миң башы Жутакени өз тарабына тартты.
Экөө Каныбектин досторун аңдып, аларды амал менен өздөрүнө тартууга аракет кылышты. Достору Каныбекти бороондо жашыруун алып кетип, жесир аялдын үйүндөгү ороого катышты. Жутаке менен Түнкатар ал үйдү текшерсе да, аны таба алышкан жок.
Байларга ишенген бир кедей карыя Каныбекти жашырып жүрөт деп шектенип, анын кайын атасы менен кайын энесин өлтүрүү үчүн түн ичинде бычак алып жөнөдү.
Тараулар боюнча кенен пересказ
Жолдогу кагылыш
Сүргүндөн кайтып келаткан Каныбек Сансызов поезддин жанында чамадан уурдалды деген шылтоо менен көчө балдарын сабап жаткан элди токтотууга аракет кылды.
Ага да кол көтөрүлгөндө, Каныбек ок атып, топту таратты. Жетимдердин өтүнүчүн угуп, аларды Ташкенге барчу вагонго киргиздирди. Бирок жүргүнчүлөр орун беришкен жок. Орус аял жардамга келип, чиновниктердин купесинен орун сурады. Алар экөөнү басынтышканда, Каныбек тапанча кезеп, жандарынан ок атты. Корккон чиновниктер чыгып, алардын ордуна балдар, дагы бир жарадар киши жана жарды жүргүнчүлөр жайгашты.
Аял үч жакшы кийинген кишини чакырганда, Каныбек нааразы болду. Бирок алар аялдын жолдоштору болуп, Борбордук Комитеттин тапшырмасы менен бара жатышкан экен. Каныбек жаңылганына уялды. Андан соң өспүрүм жетимдик жөнүндө ырдап, балдар сөөктөр менен обон коштошту. Ыйлаган жүргүнчүлөрдү көргөн Каныбек өзүнүн жоголгон уулун ойлоду.
Станцияда чиновниктер полиция ээрчитип келишти. Аял, анын жолдоштору, атүгүл балдар да курал кезешти. Ошол учурда станцияны кызыл аскерлер курчап, полицияларды куралсыздандырышты. Каныбек сүргүндөгү жана согуштагы досторуна жолукту. Аял болсо аны согушта жарадар жаткан жеринен госпиталга жеткирген адам болуп чыкты. Каныбек алты ай дарыланып, кийин документсиз чыгып кеткенин айтты.
Комиссар бешөөнү чакыртып, душмандын аймагында ок чыгарып, өздөрүн да, тапшырмаларын да коркунучка салышканын эскертти. Каныбек күнөөнү өзүнө алды. Балдар тамак же кийим издеп уурдаган эки чамадандан тапанчалар менен ок чыкты; ээси кармалган экен. Текшерүүдөн кийин бешөөнүн сыйлык куралдары кайтарылып, ар бирине бештен ок берилди. Алар кетирген катасына уялышты.
Эки жүрөк тартышканда
Каныбек Кара-Суу станциясына келип, чайканадан ачка балдарга нан берди. Көзү көрбөгөн кемпирди жетим бала менен көрүп, энеси менен уулуна окшотту. Алар башка адамдар экенин билген соң да жардамын аяган жок. Кемпирге өзүнүн эмне үчүн толкунданганын түшүндүрдү:
Мен дагы үйүрүнөн адашкан жанмын. Сиз сыяктуу энемен, алган жарыман, төрөлгөнүнө бир жума болгон баламан мындан бир нече жылы мурун ажырагамын. Жана сиз энеме, балаңыз балама окшоп кетти
Кемпирге жети нан алып берип, Ошко араба менен жөнөдү. Сактык үчүн башка ат айтты. Арабакечке убактылуу өкмөт байларды, большевиктердин жетекчиси эмгекчилерди жактаганын түшүндүрдү. Жолдон ачка үй-бүлөгө нан беришти. Ошто бир келин Каныбекти таанып, жакындарынан кабар билүүгө убада кылды.
Көчөдө Каныбек эки бала менен мушташкан жакыр баланы ажыратып, нан, жүзүм берди. Бала өзүн Белек деп тааныштырды. Ал чындыгында Каныбектин уулу Эркин эле, бирок атасы менен баласы бири-бирин таанышкан жок.
Эркин байлардан көргөн кордугун, кызылдар жөнүндө уккандарын айтып, атасынын эски таанышы тирүү экенин билдирди. Каныбек ага кийимге акча берди. Бирок бала Каныбектин жакындары өлүп, аялы менен уулу дайынсыз кеткенин айтканда, ал ыйлап, тапанчасын сууруп алды. Бир карыя аны сооротту. Каныбек жаанда үй-бүлөсү менен коштошкон эски жерине барды.
Эркин баштыкты жеткирип берип, үйүнө кайтты да, көргөнүн энеси Анарханга айтты.
Анархан уулу менен эки жылдан бери кашыкчынын үйүндө жашынып жүргөн эле. Күйөөсүнүн тирүү экенин угуп эсинен танып, кийин Эркинге жолуккан адамы атасы экенин түшүндүрдү. Кашыкчынын кызы үчөөнө кошулуп, түнү бою издешти. Айрым чайканалардан шылдың угушту. Таңга жуук Каныбек ичимдик ичип, Лаңгарга кеткен арабага отурду. Издегендер анын жанынан өткөнүн байкабай калышты.
Жоголгон бычак
Анархан күйөөсүн кайра таппай калганына күйүндү. Эркин атасын издеп чыгып, балдакчан украин кишини ага окшоштурду, бирок жаңылганын түшүндү. Шаардын четиндеги карыядан да сурады. Карыя басмачылар уулун өлтүрүп, үйүн өрттөгөнүн айтып берди. Ошол убакта Каныбек ачарчылыктан пайдаланып, товарын кымбат саткан беш соодагердин арабаларынын биринде кетип бараткан.
Соодагерлер большевиктерди жамандап сүйлөшүштү. Каныбек болсо Лаңгардагы тааныштары тирүүбү деп санааркады. Кыштактан өтүп кетишкенде гана сурагандыктан, арабакечтер аны шылдыңдашты. Түшөрдө андан эки жүз сом талап кылышты. Каныбек жүз сом сунуштаганда, арабакеч баштыгын тартып алды, дагы бири жаакка чапты. Каныбек наганын алып, алардын башынан алыс атты.
Соодагерлер качып, арабакеч баштыкты кайтарып берди. Каныбек кечинде эки кишинин артынан алачыкка жетти. Үй ээлери басмачыдан коркуп отту өчүрүшкөн эле. Жүргүнчүнү киргизип, тамак бере албаганына уялышты. Алардын малын басмачылар тартып, ата-энесин өлтүрүшкөн экен. Каныбек нанын, жүзүмүн бөлүшүп, куурай үстүнө жатты.
Ууктун арасындагы бычакты көрүп, аны досуна белек кылганын айтты. Ошондо кара сакал үй ээси өзүнүн Жапек экенин билдирди.
Анын жубайы Айбала да бул күтүүсүз жолугушууга кубанды.
Бири-бирин өлдү деп жүргөн достор кучакташып, Айбала кубанып ыйлады.
Көмүскөдөгү сыр
Каныбек азаптарын айтып, үй-бүлөсүн сагынганын билдирди. Айбала аны агасындай көрдү. Жапек жокчулуктан алачыгын өрттөмөк болгонун, аялы токтотконун айтты. Каныбек Айбаланы колдоп, үй-жердин баркын түшүндүрдү:
Мына бул коломто, ушул жаман алачык, алачыктын айланасындагы жер экөөңдүн мекениңер. Коломтону кошо келсе жер болот, алачыкты кошо келсе айыл болот, айылды кошо келсе калдайган калың эл болот.
Жапек жылкычы Темирди чакырды. Ал жарадар конокту коопсуз жерге көчүрүү үчүн байынын жылкысынан ат кармап берүүгө макул болуп, эл өзгөрүүнү күткөнүн айтты.
Жаңы конушта Каныбекке кайын атасы менен анын аялы келип, кучактап ыйлашты. Аял дайынсыз жоголгон жакындын күйүтүн айтты. Ал кызын да сагынган эле. Каныбек мурдагы сүйгөнү экөө бири-бирин өлдү деп ойлоп, башка адамдарга баш кошконун эстеди. Кыздын дарегин билбесе да, таап берүүгө убада кылды.
Каныбектин согушта ок тийген санынан жыт чыкканда, кайын атасы дарыгер Жума чоң атаны чакырды. Ал жараны тазалап, дарылоого киришти.
Достору Жапек менен Айбалага жер кепе куруп, төшөнчү, идиш, эгин беришти. Бороондо чөптөн аркан жасап, отунду бастырышты. Каныбек жардамга ыраазы болду. Жума жарадагы ириңди чыгарыш үчүн кыл өткөрүп, дары септи. Дагы бир досу улак союп берди. Каныбек эмгекчилер эзгендерге жана басмачыларга каршы күрөшүшү керектигин айтты. Жума күч менен бийлик алуунун басмачылыктан айырмасын сурап, кедейлер башкара аларына күмөн санаган. Каныбек айыкканда түшүндүрүүгө убада кылды. Досу болсо жардамчылар жана Каныбектин кеңеши менен элди даткадан адилет башкармактыгын айтты; Каныбек аны кубаттады.
Бир календер
Айылдагы диний иштерди Түнкатар молдо башкарып, байлыгы жана бийликтегилер менен байланышы аркылуу элди өзүнө баш ийдирип турган.
Анын үч аялы айылда, бирөө Ошто жашачу. Кедейлер малын багып, жумушун кылышкан; ачарчылыкта андан кетүүгө коркушкан. Ошто үч дүкөнү болуп, таасирдүү адамдарды коноктоп турчу. Бир күнү жупуну кийинген календер келип, анын датка жана датканын күйөө баласы менен мамилесин сурады. Түнкатар экөөнө жакындыгын мактануу менен айтып берди.
Календер датканын күйөө баласынан алтын жамбы менен кат тапшырды. Катта алып баруучунун соодасына жардам берүү суралган эле. Молдо дароо сый көрсөттү. Экөө тааныштыгын жашырууга макулдашты. Кийин календер мүрзөлөрдө, эски сарайларда жүрүп, үйлөргө куран окуп, садага ала баштады. Эл аны касиеттүү адам деп көрдү. Түнкатар да мактап, ага кайыр берүүгө үндөдү.
Календер кайра келип, жашыруун кат берип, молдону эртеси Ошко чакырды. Каныбектин мурда кул болгонун, сүргүндөн качканын, согушта жарадар болгонун айтты. Анын кайын атасын, Жапекти жана дагы бир досун атады. Ошолорго акча берип жакындашып, Каныбектин кайда экенин билүүнү, бирок издеп жатканын билдирбөөнү тапшырды.
Календер кеткенден кийин Түнкатар катты жалгыз окуду. Анда большевиктерге каршы ушак таратуу, диний жана уруу башчыларын бириктирүү, жоокерлерди даярдап, жазында чабуулга чыгуу буйрулган эле. Баш ийбегендерди жашыруун өлтүрүү да көрсөтүлгөн. Катты окуган молдонун колу титиреп, ачууланып муштумун түйдү.
Бүркүткө чырга тартылды
Түнкатар эл ачарчылыктан кыйналып турганда мол дасторкон жайып, Жутаке миң башыны жана айыл башчыларын чакырып, жашыруун ишке колдоо сурады.
Коноктор дин үчүн кармашууга ант беришти. Түнкатар сырды сактоону талап кылды. Анын жаш аялы миң башы менен белги алышып, тамашалашты. Молдо аялынан сестенгендиктен каршылык көрсөтө алган жок. Эл тараганда Жутаке большевиктерге каршы жигит чогултууга макул болуп, ат, кийим, курал сурады. Түнкатар акча сунуштады. Миң башы молдонун жаш аялына жакын болууну да ойлогон.
Жутаке өз уруусунун жигиттерин датканын уулуна эмес, Түнкатардын тун уулуна башкарткысы келди. Молдо жалпы буйрукка каршы болсо да, макул болду. Андан кийин экөө Жапекти чакырып, күтүлбөгөн урмат көрсөтүштү. Ата-энесине куран окуп, жардам убада кылышты. Жапек ата-энесин датканын уулунун жигити өлтүргөнүн айтканда, алар кабарды жалганга чыгарышты.
Экөө айылдарды каракчылардан коргоо керек деп, Жапекке жигит чогултууну сунушташты. Ат, тон, кийин курал бермек болушту. Өч алууну эңсеген Жапек макул болду. Молдонун жаш аялы да аны үндөдү. Жапек жолдошторунун арасында Каныбекти айта жаздады. Тигилер Каныбекти мактап, өлгөнүнө өкүнгөндө да сырын ачкан жок. Темирди жана башка тааныштарын гана атап, белекке кездеме алып кетти.
Жапек кеткен соң Жутаке аны жемге келген бүркүткө салыштырды. Анын ишениминен пайдаланып, артынан байкоо жүргүзмөк болду. Жарадар Каныбек досунун жакындарынын биринде жашынышы мүмкүн деп шектенип, ошол үйлөрдү жашыруун текшерүүнү чечти.
Кайгылуу көрүнүш
Каныбек дарыгердин эскертүүсүн укпай атка минип, ат музга тайганда жыгылды. Жаралуу саны кайра шишиди. Ал Айбаладан кар талап кылды, бирок аял суук зыян келтирерин айтып көнгөн жок. Өзү турмак болуп кулаганда, Айбала көтөрүп жаткырды. Каныбек анын колун серпип, дубалга урунтса да, ал кам көрүүнү токтоткон жок.
Буту айыкпай калса, Каныбек өзүн атып өлтүрүүнү ойлоду. Ал буга чейин азаптарга кандай тилек менен чыдаганын эстеди:
Ушулардын бардыгына чыдаткан, алдыдагы жакшылыктардан үмүтүн үздүрбөй, аны, талпындырып алга сүйрөгөн, «үй-бүлөмү көрөйүн, элди көрөйүн; эл үчүн кызмат кылып, душмандан кек алайын» деген тилек эле.
Ал айыгып, Ташкендеги жолдошторуна барууну көздөгөн эле. Жума аюу-чачынын тамырын кайнатып, аны ысык сууга отургузду. Каныбек оор дарылоого чыдады. Темир эт, чучук, карта, бут кийим алып келди. Молдонун аялдарынын бири сыры ачылып калуудан коркуп, сураганын берген экен. Айбала жардамга сүйүндү. Жума Каныбекке дары, сорпо берип, түнү бою карады.
Эртеси шишик таркап, оору басылды. Жума дарылоону улантып, Каныбектин оюн сезгендиктен наганын алдын ала алып койгонун айтты. Элге кызмат кылып, убадасын аткарууну эскерткенде, Каныбек уялды. Темир менен жашыруун сүйлөшкөн Жума басмачы келиши мүмкүн деп Айбаланы кароолго жиберди. Кийин Каныбек менен урушкандай болуп кетти.
Жапек келип, миң башыга жигит чогултуп жатканын айтты. Каныбек анын молдо менен миң башыга ишенгенине ачууланып, өзүн башка ат менен атоону талап кылды. Анан сыртка чыгып, кайткан жок. Издеген Жапек да кечикти. Дагы бир тааныш келгенде, үйдөгүлөр кооптонуусун жашырышты. Айбала бороонду карап, экөөнү тең көрө алган жок.
Издөө
Каныбектин өлгөнү, качканы, согушканы жөнүндө түрдүү кеп тарады. Балакчан жүргүнчүнү көргөн соодагердин сөзү издөөчүлөрдү Жапек менен кайын атасына жакындатты. Башка миң башы Жутакеге кат жазып, Каныбектен коркконун билдирди:
Заман минтип турганда, биз озунуп Каныбекти жоготпосок, ал биздин күлүбүздү көккө сапырып жиберерин, башыңыздагы бөркүңүздөй көрүңүз. Ал ириде ошол жактан сиздерди жайлап, анан бизге келерине ишенип коюңуз!
Кат ээси Каныбекти кармоого ат жана токолдукка кыз убада кылды. Жутаке ачык кыйноо элди кектентерин айтып, амал менен издөөнү тандады. Ал Темирдин атасынын жупуну үйүнө барып, аялы менен жылуу сүйлөштү. Корккон аял кийин миң башынын өзү келгенине сыймыктанды.
Жутаке анын он үчтөн он төрткө караган кызын алтымыш беш жаштагы байга токол кылып берип, куда болууну көздөдү. Атасын белекке кызыктырып, Каныбектин жакындарын аңдытмак болду. Түнкатар ага эски кийим берди, Жутаке саан уй убада кылды. Кызынын калыңына мал алуу сунушуна кубанган карыя макул болгондой баш ийкеп, жашыруун иликтөө тапшырмасын алды.
Темир молдого Жапектин үйүнөн Каныбекти таппаганын айтып, досу ооруп жатканын билдирди. Жутаке анын жылмайышынан шектенди. Айбала дем салууга чакырганда, молдо өзү барбай тумар берди. Экөө издөөчүлөрдүн өздөрүн да аңдууну чечишти. Жапекти, кайын атаны, дагы бир досун жана Темирди көзөмөлдөп, каршы чыгышса өлтүрүүнү сүйлөшүп, ишенимдүү адамдарын куралдандырууга камынышты.
Тең жарышкан амал
Бороондо булакка барган Каныбекти эки киши кармап, чийнеге таңып алып кетти. Жакындары аны таппай убайым тартышты. Жапек адашып, таңга араң кайтты. Бирок Каныбекти алып кеткендер Темир менен анын досу эле. Жапектин молдого ишенип калганын угушуп, экөө аны жашырууну чечишкен. Жума планды Каныбекке жеткирип, кийин атайын урушкансып кеткен экен.
Досу Каныбекти өз үйүнө эмес, жесир эжесиникине жеткирди. Аял күйөөсүнүн ашына малын коротуп, жалгыз уй менен калган эле. Иниси аны уйду союуга көндүрүп, өзү оорулуу болуп жатты. Каныбекти көзү ачык дудук деп тааныштырды. Эжесин эки күнгө башка үйгө жиберип, жүктүн астынан короого чыгуучу жашыруун ороо казды. Аял инисинен айрылып калуудан коркуп, айтканын аткарды.
Түнкатар менен Жутаке бул үйдөн түнкүсүн адамдар чыкканын угуп, маркумга куран окууну шылтоолоп келишти. Үйдүн ичин, тегерегин карашты. Жанындагы кишиге төшөктөгүнүн бетин ачтырып, аялдын инисин гана көрүштү. Каныбек ороодо жашынып калды. Коноктор тамактан ооз тийбей кетишти. Жесир аларды сыйлай албаганына жана өзүн адам ордуна көрүшпөгөнүнө арданып ыйлады.
Кооп кеткен соң Каныбек чыкты. Анын сүйлөгөнүн уккан аял чочуп, экөөнү кууп чыкмак болду. Акыры алар чындыкты айтышты. Каныбек өлбөгөнүн, камактан качканын, келгендер аны издеп жүргөнүн түшүндүрдү. Ошол учурда дагы бир тааныштын келатканы билинди. Каныбек кайра жүктүн астына кирип, досу төшөккө жатты. Анын кайда жашынганын көрбөгөн аял коноктун чындап сыйкырдуу күчү бар экен деп ойлоду.
Кагышуулар
Календердин чыныгы аты Камалбек эле. Ал Жутаке менен Түнкатарды берген акчаны коротуп, куралды катып, жигит чогултпай жатканы үчүн жемеледи.
Анын беткапчан кишилери экөөнү коркутуп турушкан. Камалбек Ошто большевиктер барын айтты. Өз кишисин кашыкчынын кызына үйлөнтүп, Анарханды аңдытканын да билдирди. Бирок Анархан шектенип качкан эле. Каныбек менен Эркиндин жолугуп, таанышпай калганын да билген экен.
Экөөнүн сыйлыкка кызыкканына ачууланып, Камалбек Каныбек элди большевиктерге ээрчитеринен чочулап, анын кадырын эскертти:
Ошол үчүн эл, Каныбек «жок» десе бардай көрүшүп, «өлдү» десе тирүүдөй сезишип, эчен жылдан бери анын ырын ырдап, комузун чертип, чоорун тартып келатышат.
Ал жумада чогулган жигиттердин санын айтууну буйруду. Ошол маалда Темирдин атасы уулун молдого кошулууга мажбурлап, бычак менен коркутту. Темир бала кезинен тарткан азабын эскертип, байлар акысын да алдап тартып алганын түшүндүрдү. Атасы ыйласа да, Каныбекти кармап берүүгө ант бергенин айтты. Темир өзүнө чындыкты үйрөткөн устатын атаган жок. Атасына макул болгондой көрүнүп, өзү туура көргөн ишти аткарууга чечкиндүү болду.
Темир кеткен соң атасы бычак, чот керки алып, Каныбектин кайын атасынын үйүнө жөнөдү. Каныбекти жашырган жубайларды өлтүрүүнү дин үчүн иш деп эсептеп, ошол түнү кол салууга камынды.