Каныбек (Жантөшев)/1-китеп/1-бөлүм
«Каныбек» циклынан
Кыскача мазмуну
Кыргыз тоолорундагы жайлоо. Жай, болжолу менен XIX кылымдын аягы. Кулдун баласы Каныбек бектин коюн кайтарып, атасы туулган Алайды бейиш катары кыялданчу.
Анын энеси Ажар да бектин күңү болчу.
Бектин агасынын ашында Түлкүбек ат чабышка Каныбектин атасын байгеге сайды.
Байгени кашкарлык соодагер утуп алды. Жаңы кожоюнуна баш ийбегени үчүн Каныбектин атасы жүз камчы жеп, ооруп кайтты да, көп өтпөй каза болду. Кулдун жаназасына молдо да келбеди. Атасын узатып баратып, бала мындай деди.
Демек... кулдун өлүмү иттин өлүмү экен го, Карып аке? – деп, Каныбек... тиштерин кычырата айтканда, Каныбектин бул сөзү Карып, Алымдардын көзүнөн жаш агызып... Күлүканды да боздотту...
Түлкүбек Каныбекти атасынын ордуна соодагерге бермек экенин билип, Ажар уулу менен Алайга качты. Аларды карышкырлардан мергенчи куткарып, жол көрсөттү, бирок куугунчулар эне-баланы кармап келишти. Каныбекти колун байлап Кашкарга алып кетишти.
Соодагердин үйүндө ал оор жумуш кылып, таяк жеди. Үйдөгү кыз менен достошкону үчүн соодагер аны өлтүрмөк болду, бирок датка кайын атасынын катынан кийин Алайга жөнөтүүнү чечти. Соодагердин энеси менен аялы чайга уу кошушту, бирок кыз белги берип, баланы сактап калды.
Кербен Алайга баратканда Каныбек туулган жерине качып барды, бирок атасынын мүрзөсүн да, энесин да таппады. Кербенди башкарган карыя кул анын айынан азап тартпасын деп, ал кербенге кайтып келди. Карыя кубанып ыйлап, аны кучактады.
Тараулар боюнча кеңири мазмундама
Кичинекей кул
Каныбек Улуу-Чатта кожоюндарынын коюн кайтарып, бийик асканын башында ырдап жүргөн.
Атасы Сансыз да бала кезинде Алайдан кулдукка алынып келип, ушул аскага чыгып, туулган жерин сагынган.
Бала таштак тоолорду карап, жакырлардын турмушун ойлогон. Атасы бир көрпө үчүн отуз боо чөп бермек болуп, он жылда карызы үч жүз боого жеткен. Каныбек кожоюнунан эмгегине бир кой алып, карызды төлөөнү кыялданган. Атасынын сөздөрүнөн Алайды кулчулук жок, суусу менен чөбү мол жер деп элестеткен. Ал ата-энесин ошол жактагы чоң ата-чоң энесине жеткирүүнү каалаган. Кожоюну аны койчулукка эмне үчүн үйрөткөнүн экөө тең билишкен эмес.
Балалуу өрдөк айбаты
Үч-Таш жайлоосу агасынан калган Түлкүбек айылы менен жайлоого көчүп барган.
Байлар кооз аттарда, малайлар араң тапкан унааларда көчүшкөн. Көлгө аңчылыкка чыккан Түлкүбектин шумкары эркек өрдөктү алган. Эне өрдөк уча элек балапанын таштабай, суудан качкан. Түлкүбек аларды ата албай ачууланып, тор салдырган. Балапан кармалганда, энеси октон коркпой, аны издеп айылга чейин келген.
Сансыздын досу Карып бул көрүнүштү адамдардын турмушуна салыштырган.
– Эй, айланайын Каныбек, баласың да, баласың. Эчтемеге түшүнбөйсүң, – деп, Карып улутуна бир аз унчукпай турду да, – адам болсом да, мени аябаган Түлкүбек өрдөктү аяйбы? Жок, ал эч кимди аябайт!
Каныбек балапанды бошоткусу келген, бирок кожоюнунан коркуп, батынган эмес.
Тымызын чапкан капкан
Түлкүбек агасынын ашын өткөрүүнү кеңешкенде, чыгымды Атабек сунуштаган.
Отуздай уруу башчысы эки жүз үй тиктирип, жүз бээ, эки жүз кой камдоону макулдашкан. Малы жоктордон да бирден кой талап кылынган. Кедей уруунун өкүлү чыгымды азайтууну сураганда, аны коркутушкан. Сырттан тыңшаган Каныбек атасынын тогуз жашында байгеге коюлганын эстеген. Байлар кийин төлөмдөн кутулуп, жакырлар кыздарын сатып, уулдарын же өздөрүн малайлыкка берип, талап кылынган малды табышкан.
Жери менен малынан ажыраган урууга чоңдор кайра-кайра барышкан. Эл балдарын мурдагы чыгымдар үчүн бергенин, эми тамакка да жетпей турганын айткан. Айрымдары таш кармап каршылыкка даярданганда, Түлкүбек жазалоону токтоткон. Ал алы начар он бир киши үчүн койду бекер берип, калган элүү үйгө бирден кой карызга сунуштаган. Аны кийин мал же эмгек менен төлөмөк болушкан. Эл карыздын кесепетин түшүнбөй, ага бата берген.
Амал
Ашка байланыштуу эл жайлоодон эрте көчүп, Нуранын жээгине конгон. Коноктор үчүн эки жүз үй тигилип, күн сайын мал союлган. Үй даярдай албаган кедей уруунун эки жүз кишиси кызматка алынган. Түлкүбек конок датканын көңүлүн табуу үчүн жакыр кызматчыларын байдын үй-бүлөсүнө алмаштырган. Ошол күндөрү Каныбек ат кайтарууга жазаланып жиберилген комузчуга жана анын жолдошуна жолуккан. Өнөрпоз баланын чоорго шыктуу экенин көрүп, өз чоорун белек кылган. Бала энесинен тамак алып келип, ачка жүргөн экөөнү сыйлаган. Алар тамактанганда, Каныбек менен Карыптын уулу аттарын карашкан. Комузчу балдарга ар түрдүү аспапта күү чертип, маанисин түшүндүргөн. Ал Каныбек мыкты өнөрпоз болушу мүмкүн экенин, бирок чоңдордун арасында кор болушун да ойлогон.
Ат чабыш күнү Түлкүбек тажрыйбасыз кедей өкүлүн атактуу сайышчыга каршы чыгууга мажбурлаган. Баш тарткан кишини Атабек сабап, бек өлүм менен коркуткан. Сайышта ал найзадан өлгөн. Андан соң жакыр жесир эл алдында жылаңач чыгып, төө чечип алган. Жарышта аттар менен балдар майып болуп, өлгөндөр да чыккан. Биринчи келген күлүктү Зуннахун чаптырган.
Ал малдын ордуна байгедеги кулду тандаган. Каныбек муну билбей, тоодо кой кайтарып турган.
Сагынганда
Сансызды бир ай күткөн аялы Ажар аны кубанып тосуп алган.
Каныбек атасы жакшы кийинип келерин элестеткен, бирок Сансыз арыктап, катуу жөтөлүп келген. Ал үйүнө киргенде жаткырууну сураган. Аялына кийим алып келе албаганы үчүн кечирим сурап, жолдо болгон чындыкты айткан. Түлкүбек аны ашта байгеге сайып, Зуннахунга кул кылып берүү үчүн Кашкарга алып барган экен. Сансыз үй-бүлөсүнөн ажыроого каршы чыкканда, казы аркылуу жүз камчы урдурган. Жарааты менен кургак учугу аны алсыраткан. Ал уулуна байланыштуу дагы бир сырды жашырып, Ажарга Каныбекти алып, Көк-Суудагы атасына качууну сунуштаган. Карып үй-бүлөсү менен келип, досунун жаралуу далысын көргөн. Каныбек кармаган кекиликтерден тамак бышырылган, бирок Сансыз сорпо иче албай, жөтөлүп чөйчөгүн түшүргөн. Жакындары аны айыктыруунун жолун издеп, жанынан кетишкен эмес.
Кайгы-зарын толкутту
Эки-үч түндөн кийин Сансыз таңга жуук каза болгон. Ажар, Каныбек жана Карыптын үй-бүлөсү өкүрүп ыйлаганда, Түлкүбек үндөрүн басууга буюрган. Каныбек атасын жоктоп эл келерин күткөн, бирок эч ким келген эмес. Ал кожоюндун агасы өлгөндө кабарчылар жөнөтүлүп, эл топтолгонун эстеп, айырмасын түшүнө албаган. Түлкүбек менен Зуннахун болсо дөбөдө соода, кой жана карыз өндүрүү тууралуу сүйлөшүп отурушкан. Карып дагы үч киши менен сөөктү жууган. Кепин жок болгондуктан, бектин аялынан бөз сурап алган. Жаназага молдо акысыз келбей койгон. Түлкүбек кулдун жаназасына эч нерсе коюлбасын айтып, Карыпка окууну буюрган. Диний билими жок Карып уккан сүрөөлөрүн туурап окуган. Сөөктү беш-алты киши алып кеткенде, бек артынан барбай, кайра күлүп отургандарга кошулган. Каныбек атасынын эстүү, чыдамкай болуп, энесин чоң атасына жеткир деген керээзин эстеп, кулдун өлүмүн иттин өлүмүнө салыштырып ыйлаган.
Жүрөктөгү кош тикен
Ажар уулун кучактап, кара алачыкта ыйлап отурган. Карып аялы менен атала берип, экөөнү соороткон. Бирок Ажар күйөөсүнүн өлүмүнөн тышкары уулунун тагдырынан корккон. Ал Түлкүбектин бала жөнүндө жашыруун сүйлөшкөнүн угуп, Сансыздын акыркы эскертүүсүн жакындарына айтып берген:
Мен адам болбоймун. Менден ажырайсың. Бирок Каныбектен ажыраба!.. Тиги ырайымсыз иттер кол сунар. Сен Каныбекти аларга карматпа. Каныбек кайда болсо, сен ошол жерде бол
Аларды соороткону келген Самсахун кожоюндардын жашыруун келишимин билген.
Зуннахун өлтүрөм деп коркуткандыктан, ал сырды айтуудан чочулаган. Ажардын суроолорунан кийин Сансыздын ордуна Каныбекти беришерин ырастаган. Карыптын уулу баланы бербей турганын айтып, бирок алсыздыгын сезип ыйлаган. Ажар күйөөсүнүн өлүмү менен уулунан ажыроо коркунучун жүрөгүндөгү кош тикен деп, Каныбекти бооруна кыскан.
Балалуу аркар далбасы
Атабек Сансыздын карызын доолап, Каныбекти иштетүүнү көздөгөн. Түлкүбек баланы берүүгө каршы болуп, карызды жакындары төлөсүн деген. Молдо жоопкерчиликти Карыпка жүктөгөн. Соодадан түшмөк пайданы да эсептеп, ага Атабек үчүн он эки жарым жыл иштөө өкүмүн чыгарышкан. Каныбек каршылык көрсөтпөгөнүнө таң калганда, Карып баш ийбесе сабаларын, үй-бүлөсү тарарын түшүндүрүп, кедейлердин эрксиздигин айткан:
Мына бул жаман кара алачыктарда жашагандардын кимисинде эрк бар? Эч кимисинде... кул деген атыбыз болбогону менен, кул болуп келген Сансыз, Ажардан өтө кеткен кул биз болобуз.
Карып Ажар менен Каныбекке Көк-Сууга качуунун жолун көрсөтүп, аялы тамак даярдаган. Түнкүсүн достору менен ыйлап коштошуп, эне-бала жолго чыккан. Ашуудан Карып үй-бүлөсүнө залака тийбесин деп кайткан, жазында өзү да качарын айткан. Жаанда адашып, Ажар аскадан кулап, ташка токтогон. Таңда Каныбек таяк сунуп энесин чыгарган. Экөөнү карышкырлар курчап, ным ширеңке күйбөй калган. Ошондо үңкүрдөгү мергенчи эки карышкырды атып, эне-баланы куткарган.
Жолой менен Алтынкөкүл Раушан
Мергенчи экөөнү жылытып, тамак берип, өз тагдырын айткан. Ал кулдун уулу болуп, азаттык сураганы үчүн сабалган. Кожоюну туткунга алып келген алтын чачтуу казак кызын сүйгөн, бирок башка даткага кун катары берилген. Кызга күч менен үйлөнүү даярдалып жатканын угуп, боорукер жубайлардын жардамы менен куралданган. Тойдо кожоюнун аттан түшүрүп, сүйгөнүн алып Кашкарга качкан. Алар кедей үй-бүлөдө иштеп жашашкан. Кызды ээлегиси келген кошуна бай башчыга пара берип, жигитти орго салдырган. Кыз байды өлтүрүп качып, дарыяга боюн таштаган. Мергенчи он беш жыл камалып, бошогондо тоого кеткен. Кийин сүйгөнү аман калып, Хотендеги соодагерге турмушка чыгып, кыздуу болгонун уккан, бирок издеп таба албаган. Ал өзүнүн ким экенин жашырып жашап, Карыпка да жардам берип жүргөн. Карыпты аны колдогон жубайлар мурда байгеден алып, уул кылып багышкан экен. Мергенчи жалгыз өз эркиндигин ойлоп, башка эзилгендерге жетиштүү жардам бербегенине өкүнгөн. Кечинде Ажар менен Каныбекти тоодон узатып, коопсуз жолго чыгарган. Ал баланы сыр сактоого, досту туура тандоого, сабырдуу болууга жана башкалардын да камын ойлоого чакырган.
Куугун
Эне-баланын качканы билингенде, Түлкүбек Зуннахундун алдында уят болгон. Молдо элге куран карматып ант бердирген, бирок Карып менен аялы жардамын жашырышкан. Качкандарды жолдо жылкычылар ууру деп кармашкан. Ажарды тааныган улуу жылкычы төркүнүнө баратат деген сөзүнө ишенип, коё бердирген. Түлкүбектин кайнатасына кабар жеткенде, ал жылкычыны сабатып, тартуу төлөтүп, куугунчу жөнөткөн. Ажар менен Каныбек дарыянын үч айрылышынан өтүп, Орус чегине жакындаганда, эки тараптан чыккан куралчандарга кармалган. Ажарды атка байланган аркан менен сүйрөп, катуу жарадар кылышкан. Энесин коргогон баланы да тээп жыгышкан. Айылга кайткандан кийин Зуннахун Каныбекти алып жөнөгөн. Бала Карыптын үй-бүлөсү менен ыйлап коштошкон. Ажар эшикке араң чыгып жыгылганда, Каныбек аттан түшүп кучактаган. Түлкүбек анын колун байлатып, Самсахунга таңып жөнөткөн. Эне-бала менен кошо айылдагылар да ыйлап калышкан.
Сырдашканда
Кашкарда Зуннахундун энеси Супахан Каныбекти күнү-түнү жумшап, көп учурда уруп турган.
Самсахун менен үйдөгү улгайган кызматчы аял балага кам көрүшкөн. Алар мергенчинин сүйгөн кызы дарыядан куткарылып, Хотендеги соодагерге турмушка чыкканын айтышкан. Ага сүйгөнү дарга асылды деген жаңылыш кабар жеткен экен. Кийин ал чайдан соң катуу ооруп өлгөндүктөн, экөө Супахандан шектенишкен. Энесинен калган ырларды ырдаган Анархан Каныбекке жакын болгон.
Кийинки жылы Самсахун айылдан келип, Ажар аман, уулуна жоолук жөнөтмөк болду деп калп айткан. Чынында аны бектин аялы ашта байгеге берип, бөтөн киши алып кеткен. Карып үй-бүлөсү жана кедей уруусу менен качканы гана чын болгон. Анархан бул сырды билип, энесинен калган ак жоолукту Каныбекке белек кылган. Ал аны Ажар бергендей сактоону суранган. Бала жоолукту бетине тийгизип, өз энеси менен кыздын энеси жылмайып тургандай элестеткен.
Каныбекти өлтүрмөк болушту
Супахан менен Зуннахундун аялы Анарханды кул менен жакындашканы үчүн сабап, Каныбектин башын жарышкан. Аялынын сөзүн уккан Зуннахун баланы өлтүрүүнү чечип, өзүнө аң каздырган. Анархан менен кызматчы аял коркунучту билдиришкен. Каныбек ат минип кача электе кожоюну жетип келген. Зуннахун аны аңга алып барганда, бала өз көрүнө секирип түшүп, коркпой атууну талап кылган. Ал туткун экенин айтып, каршылыгын билдирген:
Ат... аткын... Мен бир карып күнөөсүз. Мен бир туткун капастагы эрксиз... Мен балапан... Менин кегимди сен өңдүүлөрдөн алуучулар чыгар... Жетер убакыт... Жетер... Мен сыяктуу шордууларга эркиндик болор
Ошондо Алайдагы даткадан баланы сураган кат келип, өлүм токтотулган. Соодасын ойлогон Зуннахун аны бермек болгон. Супахан менен келини болсо чайына уу кошушкан. Алайга кетерине кубанган Каныбек чыныны көтөргөндө, Анархандын белгисин көрүп, ичпей калган.
Айтылбаган сыр
Кербен Алайга жөнөп, жол билген Самсахун башчы болгон. Каныбек чайдагы уудан кантип кутулганын айтканда, карыя Супахандын мурдагы кылмышын ачкан. Ал бир жаш күйөөнү азгырып, өзүнө баш ийдирген. Жигит ичимдикке, нашаага берилип, аялын сабап калган. Аялы аны жакшы турмушка чакырып, мурунку күнөөлөрүн кечирген:
Мындан мурунку күнөөлөрүңдү кечирдим. Эриш-аркак болуп оокат кылалы. Адамгерчиликтин чоң милдети – бирөөнүн акысын жебөө, бирөөгө кара санабоо... чын адамгерчилик менен өлүү эмеспи?..
Бирок күйөөсү аны нашаа менен уктатып кетчү болгон. Аял уктаган болуп, артынан барып, Супахан менен байланышын билген жана күбөлөрдү издеген. Супахан жараштырам деген шылтоо менен келип, чайына уу салган. Аял чындыкты казыга айтып кайтканда чайды ичип өлгөн. Супахан сырды ачпасын деп күйөөсүнө да дары берип, акылынан ажыраткан. Казылар арызды карабай коюшкан. Самсахун менен кызматчы аял коркконунан чындыкты жашырышкан.
Күтүлбөгөн жолугушуу
Каныбек жолдо байдын шалысында суу кечип иштеген адамдарды көргөн. Самсахун алардын жери, суусу жок болгондуктан жалданып, тойгондой акы албаганын түшүндүргөн. Балдардын арасынан Карыптын уулун тааныган Каныбек унаадан секирип түшүп, досун кучактаган. Андан соң алачыктагы Карып менен аялына чуркаган. Үч жылдан бери көрүшпөгөн жакындар кубанып ыйлашкан. Кууп жеткен Самсахун аларды таанып, токтоп калган. Карып качкандан кийин өз эмгеги менен оокаты оңолгонун, бирок эки кичүү баласы безгектен өлгөнүн айткан. Кызы жакшы кишиге турмушка чыгып, үй-бүлөгө жардам берген экен. Качып келгенде колдогон кытай үй-бүлөсүнүн атасы ооруп калгандыктан, Карып алардын түшүмүн да карашып жүргөн. Алар түшүмдү жыйнагандан кийин көчмөк болушкан. Каныбек баарын Алайга чакырып, энеси менен чоң атасын таап, чогуу жашоону кыялданган. Жолго чыгарда ал Карыптан Ажарды да таап, ала барууну кайра өтүнгөн.
Коркунучтуу түн
Түнкүсүн Самсахун алпкаракуштун балапандарын сактап, анын жардамы менен ата-энеси үчүн өч алган мерген бала тууралуу жомок айткан. Каныбек өзүн ошол баладай элестетип, атасына күмбөз салууну кыялданып уктаган. Түшүндө шамалдан качып, Самсахун менен бир күмбөзгө кирген. Кемпир менен кармашта Самсахун өлгөн. Кемпирди өлтүргөн Каныбекти пери кыз алып калып, сыйкырдуу шакек берген. Ал шакек менен бийликке жетип, кырсыкка күнөөлөнгөн кызматчыларды бошоткон. Кыз буга ачууланып, аны өлтүртмөк болгондо, бала качкан. Акылынан ажыраган күйөө аны кармап, дарыяга ыргыткан. Чоң кырк аяк асылганда, Каныбек кыйкырып ойгонгон. Жанындагы Самсахун аман болгон. Ал түшкө ишенсе, өзү эчак хан болмоктугун айтып, баланы Анархан жөнүндө тамашалаган.
Каныбек качканда
Сегиз күндөн кийин кербен Улуу-Чатка жеткен. Атабектен айыл жайлоого көчкөнүн уккан Каныбек таң алдында ат минип, эски конушка кеткен. Атасынын мүрзөсүн таба албай, энесинен кабар ала албаган. Кербенде Самсахундун башчылыгын жактырбаган эки кызматкер аны баланы качырды деп айыптап, мушташ чыккан. Каныбек эркиндикке кете берүүнү ойлогон, бирок камкор карыяны жоопко калтырууну каалаган эмес. Ал кайтып келгенде, Самсахун кубанып ыйлап, аны кучактап өпкөн. Бала карыя менен өзүн баккан кызматчы аялдын жакшылыгын унутпаганын айтып, кайтып келишинин себебин түшүндүргөн:
– Чын... Өз башымды туткундуктан куткарып, сизди азапка салып кетүүдөн боло албадым жана Айбадак апам экөөңүздөрдүн кылган жакшылыгыңарга карасанагым келбеди, – деди.